Aşıq Abbas Tufarqanlı - Abbas və Gülgəz dastanı

[M.R.Yengi]

A B B A S V Ə G Ü L G Ə Z
U S T A D N A M Ə.
Dǝrdü qǝmin ǝrbabıyam,
Dǝrdlǝr mǝndǝn irad olmaz.
Gündǝ yüz min xǝyal eylǝr,
Mǝnim könlüm bir şad olmaz.
Göyǝ çǝksǝ baş tayalar,
Fǝlǝk onu tez payalar,
Hǝr külüng çapmaz qayalar,
Hǝr iyiddǝn Fǝrhad olmaz.
Dǝrviş olan baxmaz pusta,
Uslu olan olar usta,
Güvǝnmǝ bivǝfa dosta,
Bivǝfadan imdad olmaz.
Sǝhǝr bağın ǝsǝr badı,
Dostundan istǝ muradı,
Mövlam yaradıb Muradı,
Hǝr kǝs Dǝllǝk murad olmaz.
Aşırlar ustadnamǝni bir yox, iki deyǝr, biz dǝ deyǝk iki olsun.
Bir adam ki, sǝnlǝ ülfǝt eylǝsǝ,
Yǝqin onun ǝsil zatı yaxşıdı.
Namǝrd sǝnǝ quzu-plov yedirsǝ,
Mǝrdin quru mǝhǝbbǝti yaxşıdı.

Dad, hǝzar çǝkǝrǝm pǝrgarsız sazdan.
Ver, qurtar ǝlindǝn nǝzir-niyazdan,
Söylǝyǝn qarıdan, gǝzǝyǝn qızdan,
Gülǝyǝn gǝlindǝn lotu yaxşıdı.
Aşıq olan sözün söylǝyǝr başdan,
Salla-baş adamdan, ürǝyi daşdan,
Bǝdnǝzǝr qonşudan, bǝdCins yoldaşdan,
Qǝdir bilǝnlǝrin iti yaxşıdı.
Aşıq Hüseyn söylǝr kǝlmǝni teydǝn,
Dǝrsimi almışam ǝlifdǝn, beydǝn,
Çörǝksiz otaqdan, gözǝlsiz öydǝn
Çölün, biyabanın otu yaxşıdı.
Ustadlar ustadnamǝni iki yox, üç deyǝr, biz dǝ deyǝk üç olsun, namǝrdlǝr
saralıb solsun.
Bu dünyada kamal nǝdi, var olan,
Ağlı az olsa da başdı, deyǝrlǝr.
İxtiyarı xǝlayiqǝ Car olan,
Alam Cǝrgǝsinǝ keçdi, deyǝrlǝr.
Bayquş olub viranalıq eylǝsǝ,
MǝCnun kimi divanalıq eylǝsǝ,
Nǝ qǝdǝri veCsiz kǝlam söylǝsǝ,
Ağzından Cǝvahir saçdı, deyǝrlǝr.
Arayıban xiridarın tapgilan,
Xüffǝt çǝkib, namus-arın tapgilan,
Aşıq Kamal bǝrabǝrin tapgilan,
İndǝn sonra sǝnǝ yaşdı deyǝrlǝr.

Dostlar, sizǝ haradan, kimdǝn xǝbǝr verim, Tifarqanda XoCa Mayıl adlı bir
adam var idi. XoCa Mayılın Abbas adlı çox ağıllı bir oğlu var idi.
Bir gün XoCa Mayıl bǝrk xǝstǝlǝndi, arvadını yanına çağırıb, vǝsiyyǝt elǝdi:
- Oğlum, Abbas hankı sǝnǝti xoşlasa qoyarsan o sǝnǝti öyrǝnǝr.
Elǝ hǝmin gün XoCa Mayıl Canını tapşırdı sizǝ. XoCa Mayılı dǝfn-kǝfn
elǝyib, basdırdılar. Yeddi gün, yeddi geCǝ yas saxladıqdan sonra anası Abbası
çıxartdı şǝhǝrǝ. Hara apardısa, Abbas heç bir sǝnǝti bǝyǝnmǝdi. Ta ki, gǝlib
mǝdrǝsǝyǝ çıxdılar. Abbas mǝdrǝsǝni gördü, dedi:
- Ana, mǝn oxumaq istǝyirǝm.
Anası çox sevindi, onu mollanın yanına gǝtirdi. Molla arvada dedi:
- Nǝ qulluq?
Arvad dedi:
- Bu uşağı gǝtirmişǝm, oxudasan.
Molla dedi:
- Yaxşı, nǝ deyirǝm, oxudaram.
Arvad Abbası mollanın yanında qoydu. Abbas başladı oxumağa.
Bir gün molla başqa yerǝ getmişdi. Abbas da uşaqları başına yığmışdı, ǝlini
qulağına verib şikǝstǝ deyirdi. Molla qayıdanda onun sǝsini eşitdi, gizlindǝn baxıb
gördü ki, oxuyan Abbasdı. Molla içǝri girib, Abbasın ayağını fǝlǝqqǝyǝ saldı.
Ayaqlarına o ki, var idi o qǝdǝr döydü ki, ayaqlarının bir qabıq dǝrisi getdi.
Abbas ağlaya-ağlaya evlǝrinǝ gǝlib, anasına dedi:
- Mǝn ta oxumağa getmǝyǝCǝyǝm. Molla mǝni fǝlǝqqǝyǝ salıb döyür.
Anası nǝ qǝdǝr Cǝzǝ-fǝzǝ elǝdisǝ Abbas oxumağa getmǝdi.
HaCı Seyid oğlu Saqi Abbasın dostu idi. Bir gün Abbas Saqi ilǝ bağa
gǝzmǝyǝ getmişdi. Bir qǝdǝr gǝzǝndǝn sonra hǝrǝsi uzanıb bir ağaCın dibindǝ
yatdı. Saqi bir vaxt yataqdan qalxıb gördü axşamdı, amma Abbas yuxudan hǝlǝ
ayılmayıb. Nǝ qǝdǝr elǝdi, Abbası ayılda bilmǝdi. Tez gedib Abbasın anasına,
baCısına, qonşularına xǝbǝr elǝdi. Sǝs düşdü, hamı tökülüb gǝldi. Nǝ qǝdǝr
elǝdilǝr Abbası oyada bilmǝdilǝr. Onu elǝ yuxulu götürüb evǝ gǝtirdilǝr. Bütün
rǝmmallar, qarılar yığıldılar, bunu hǝrǝ bir yerǝ yozdu. Kimi dedi dǝli olub, kimi
dedi başına hava gǝlib. Bir qarı onun nǝbzini tutub dedi:

- O, eşq yuxusundadı, sabah ayılaCaq.
Sabah açılan kimi Abbas yuxusundan ayılıb dedi:
- Ana, bu Camaat bura niyǝ yığılıb?
Anası ǝhvalatı ona söylǝyib dedi:
- Oğul, dǝrdin nǝdi?
Abbas dedi:
- Bir uCu çömçǝ, bir uCu nimçǝ gǝtirin, dǝrdimi deyim.
Gedib Abbasa bir saz gǝtirdilǝr. Abbas sazı sinǝsinǝ basıb, görǝk nǝ dedi:
Ruzi-ǝl-mǝhşǝrdǝ mövlam eşqinǝ
İçmişǝm kövsǝrdǝn bir Cami-lǝziz.
İskǝndǝr axtardı, tapıb içmǝdi,
Xızır içdi oldu Cǝvanü ǝziz.
Mǝlǝklǝr geyinib sündüstǝ braq,
Şǝmsü qǝmǝr göydǝ vurur mayallaq.
Şǝrabi-ǝntǝhur, bir ǝCǝb bulaq-
Süddǝn ağdı, tamı şǝkǝrdǝn lǝziz.
Xudaya, Abbası eylǝmǝ zǝlil,
Yetişsin dadimǝ Cabbarü Cǝlil;
Göndǝrdin qur`anı bǝndǝyǝ dǝlil,
Şükr, biz dǝ tapdıq imani-ǝziz.
Arvad dedi:
- Oğul, mǝn indi başa düşdüm. Bir qıza aşiq olmusan. De görüm, kimǝ
aşiq olmusan? Sevgilin haralıdır?
Abbas dedi:
- Ana, qulaq as, deyim.
Aldı Abbas, görǝk nǝ dedi:
Ağalar ağası, ağalar xası,
Ana, mövlam mǝnǝ buta veribdi.
Düldülün sahibi, Qǝnbǝr ağası,
Ana, mövlam mǝnǝ buta veribdi.
Anası onun sözünün Cavabında dedi:
- İndi ki, belǝ oldu. Oğul, qulaq as, birini dǝ mǝn deyim.
Aldı anası:
Algilǝn duamı, duasız olma!
Göydǝki quş kimi yuvasız olma!
Hǝyalı görǝndǝ hǝyasız olma!
Götür namus, qeyrǝt, ari bil inCǝ.
Aldı Abbas:
HaCa gedǝr haCıların haCısı,
Bilǝn olmaz şirin ağzım aCısı,
Mǝnim yarım Mǝmmǝd bǝyin baCısı,
Ana, mövlam mǝnǝ buta veribdi.
Anası dedi:
- Sǝnǝ qurban olum, oğlum! Qonşumuzdakı Mǝhǝmmǝd bǝyin baCısıdısa,
bu saat gedim elçiliyǝ. Ümidim var ki, Mǝhǝmmǝd bǝy baCısını sǝnǝ versin.
AnCaq uzaq yer olmasın ha....
Aldı anası:
Elǝ otur, elǝ dur, bǝynişin olsun!
Yediyin, içdiyin xoş nuşun olsun!
Qǝrib İmam Rza yoldaşın olsun!
İmamların hǝşt-çaharı bilinCǝ.
Aldı Abbas:
Mǝnim ağam Şahi-Mǝrdan Əlidi.
Hökm eylǝsǝ, düşmǝn bağrın ǝridi.
Abbas deyǝr: yarım adı Pǝridi,
Ana, mövlam mǝnǝ buta veribdi.
Aldı anası:
Ağanın ǝlindǝn sǝn badǝ içdin,
Alışdın, tutuşdun, odlara düşdün.
Sǝlbinaz da deyǝr: oğlumu qoşdum,
Haq-talanı birCǝ barı bilinCǝ.
Anası çox ağladı, sıtqadı ki, oğlunu qoymasın gedǝ, Abbas razı olmadı.
Axırda çar-naçar razı olub, oğluna xeyir-dua verdi. Abbas yola düşdü, Tǝbrizǝ
tǝrǝf getmǝyin binasın qoydu. Abbas getmǝkdǝ olsun, sizǝ kimdǝn xǝbǝr verim,
XoCa Mayılın siğǝ qardaşından.
XoCa Mayılın Tǝbrizdǝ bir siğǝ qardaşı vardı. Bu adam eşitdi ki, siğǝ
qardaşının oğlu Abbas bǝrk azarlayıbdı. XurCuna bir az çörǝkdǝn-zaddan yığıb,
Tifarqana tǝrǝf getmǝyǝ başladı. Kişi az getdi, üz getdi, yolda Abbasa rast gǝldi.
Abbas onu tanımadı. Salamdan-kalamdan sonra Abbas ondan soruşdu:
- Əmi, Tǝbrizǝ mǝn neCǝ günǝ gedib çıxa bilǝrǝm?
Kişi gülümsünüb dedi:
- Oğul, Tǝbrizlǝ Tifarqanın arası uzaq yol deyil, bir saqqal boyu yoldu dǝ.
Tez çatarsan.
Kişi gülǝndǝ Abbas ǝl atdı saza, dedi:
Xǝbǝr aldım tǝbrizlidǝn,
Mǝni hǝrCayı çağladı.
Viran bağlar xǝzǝl oldu,
Didǝlǝrim qan ağladı.
Bülbülǝm, dala qonaram,
Zǝrgǝrǝm, gümüş yonaram,
Ha bu dǝrdǝ mǝn yanaram,
Xoryat söz mǝni dağladı.
Abbasam, yoxdu mǝkanım,
Sana qurban şirin Canım.
Şǝhrinizdǝ Pǝri xanım
Sidqin mövlaya bağladı.
XoCa Mayıl Abbası tanıdı, o saat atdan yerǝ düşüb dedi:
- Abbas, sǝn mǝnim qardaşım oğlusan. Mǝn sǝnin naxoş olmaq xǝbǝrini
eşitdim, Tifarqana gedirdim. Şükr allaha, yaxşı olmusan. İndi gǝl atı min, sǝn get
Tǝbrizǝ, mǝn dǝ sonra gǝlǝrǝm.
Abbas nǝ qǝdǝr dedi özün min, yaxşı deyil, sǝn mǝn dǝn yaşlısan, kişi razı
olmadı. Axırda Abbas ata mindi, yola düşdü. Az getdi, çox getdi, gedib Tǝbrizǝ
çıxdı. Abbas baxıb gördü bir dǝstǝ adam ağaCla bir oğlanı döyür. Abbas atdan
sıçrayıb yerǝ düşdü, dedi:
- Bunu niyǝ döyürsünüz? Nǝ günahın sahıbıdı?
Dedilǝr:
- Hǝrǝmizǝ bir manat borCludu, vermir, onunçün döyürük.
Abbas döyülǝn adamdan soruşdu:
- Adın nǝdi?
Döyülǝn adam dedi:
- Qǝnbǝrdi.
Abbas adamlara dedi:
- Mǝnim atımı alın, bunun borCunu çıxın, bu yazığı azad elǝyin.
Adamlar atı alıb, oğlanın borCuna çıxdılar.
Abbas elǝ buradaCa bu Qǝnbǝrlǝ siğǝ qardaş oldu. Abbas bir müddǝt
Qǝnbǝrin evindǝ qaldı. Bir gün Qǝmbǝrǝ dedi:
- Bu şǝhǝrdǝ sazbǝnd varmı?
Qǝnbǝr dedi:
- Sazbǝndi neylǝyirsǝn?
Abbas dedi:
- Bir saz qayırtdıraCağam
Qǝnbǝr onu apardı sazbǝndin yanına. Sazbǝnd ona bir Cürǝ saz vermǝk
istǝdi.
Abbas dedi:
- Xeyr, usta, o göydǝn asılan tavar sazı mǝnǝ ver! Bu Cürǝni neylǝyirǝm?!
Usta dedi:
- Sǝn uşaqsan, o sazı çala bilmǝzsǝn. O saz sǝnin üçün yaramaz. Onu
anCaq yaxşı ustalar çala bilǝrlǝr.
Abbas dedi:
- Usta, sǝnin nǝ işinǝ qalıb. Sǝn o göydǝn asılan sazı mǝnǝ ver, haqqını da
al. Çalaram da özüm bilǝrǝm, çalmaram da.
Usta dedi:
- Oğul, mǝnim ǝhdim var. O sazı kim mǝnim könlüm istǝyǝn kimi yaxşı
çala bilsǝ, ona bağışlayaCağam. AnCaq heç bir ustad aşıq onu mǝn istǝyǝn kimi
çala bilmǝyib. Al, mǝn istǝyǝn kimi çalsan sana peşkeşdi.
Usta sazı Abbasa verdi. Abbas sazı köklǝdi. Tǝzǝnǝni simlǝrǝ çǝkǝndǝ, saz
durdu süxǝnvǝrlik elǝmǝyǝ. Usta lap mǝhǝttǝl qaldı. Abbasa afǝrin söylǝyib, sazı
ona bağışladı. Abbas öz-özünǝ dedi:
- Mǝn sazı sǝssizCǝ aparmayım, qoy ustadan bir neçǝ söz soruşum.
Aldı Abbas:
Şikǝstǝ könlümün tǝbibi usta,
Bu Tǝbrizin binaları neçǝdi?
Neçǝ ayǝ oxunur Cim, sin, dal üstǝ,
Oxunanda mǝ`naları neçǝdi?
Usta dedi:
- Oğul, mǝnim sǝnǝtim saz bağlamaqdı. Mǝn elǝ şeylǝri başa düşmǝrǝm.
Burada Aşıq Şirvandostu, Aşıq Sǝn`an kimi usta aşıqlar var. Onlar BatmanqılınCın
aşıqlarıdı. Bu sözlǝri get onlardan soruş!
Abbas dedi:
- Usta, eybi yoxdu, Cavab vermǝsǝn dǝ, iCazǝ ver, gerisini deyim.
Usta dedi.
- Oxu, anCaq sǝnin dediklǝrini mǝn başa düşǝsi deyilǝm.
Aldı Abbas:
Ərǝnlǝr üstümǝ gǝldi nümayan,
Bir ayǝ göstǝrdi bǝyanbǝbǝyan,
Bir sǝf mǝlǝk gördüm, huriyi-qılman,
Dal gǝrdǝndǝ şanaları neçǝdi?
Giriftaram bir pǝrinin dağına,
Gǝrdiş elǝmǝdim solu sağına.
Abbas deyǝr: girdim xublar bağına,
Eyvan, otaq, xanaları neçǝdi?
Üstǝlik usta ona xǝlǝt dǝ verdi. Abbas bu xǝlǝti Qǝnbǝrǝ bağışladı. Abbasla
Qǝnbǝr evǝ qayıtdılar. Bir-iki gün dǝ keçdi. Bir gün Abbas Qǝnbǝrǝ dedi:
- Qardaş, Aşıq Şirvandostu, Aşıq Sǝn`an, Aşıq Hüseyn harda olur?
Qǝnbǝr dedi:
- Abbas, onların adını çǝkmǝ! Onlar yaman aşıqdı. Üstlǝrindǝ dǝ qırx aşıq
var. Sǝnin gǝldiyini, aşıq olduğunu bilsǝlǝr sǝni öldürǝrlǝr.
Abbas dedi:
- Onların mǝClislǝrinǝ gedǝk. Bir az sözlǝrinǝ qulaq asaq, görǝk nǝ Cür
aşıqdılar.
Qǝnbǝr buna razı oldu. Bir-birinǝ qoşulub, bu aşıqların mǝClisinǝ getdilǝr.
Qapıdan içǝri girǝndǝ Abbas salam verdi. Aşıqlar çalıb-çağırıb oynayırdılar. Abbas
axıraCan qulaq asdı. MǝClis qurtarandan sonra Abbas onlara bir qǝdǝr xǝrClik
verdi. Oradan çıxıb, Qǝnbǝrin evinǝ gǝldi. Abbas Qǝnbǝrǝ dedi:

- Qǝnbǝr, o aşıqların hamısı tırınqı aşıqlardı. Kisǝlǝrindǝ heç zad yoxdu.
Sabah sazı götürüb, onların mǝClisinǝ gedǝrik.
Qǝnbǝr başladı dǝlil-dǝlayil elǝmǝyǝ ki:
- Onlar BatmanqılınCın aşıqlarıdı. Getmǝ, xataya düşǝrsǝn.
Abbas gördü Qǝnbǝr getmǝk istǝmir, bǝrk qorxur ona üz vurmadı. GeCǝni
yatdılar. Sǝhǝr Abbas qapıya çıxmışdı, baxdı ki, bir çoban, yanında köpǝyi gedir.
Onu çağırıb dedi:
- Çoban qardaşı, ağadan ayda neçǝ toxlu alırsan?
Çoban dedi:
- Nǝ ay, ildǝ beş toxlu alıram.
Abbas dedi:
- Bir illik haqqını verim, mǝnimlǝ bu geCǝ bir yerǝ gedǝk.
Çoban fikirlǝşdi ki, deyǝr yer qaz, qazaram, odun daşı, daşıyaram, ta mana
nǝ elǝyǝCǝk? Dedi:
- Yaxşı, razıyam. Burada dur, aparım bu qoyunu sahibinǝ tapşırım, sonra
gǝlim.
Abbas razı oldu. Çoban aparıb şeylǝri evdǝ qoydu. İti, qoyunu yeyǝsinǝ
tapşırıb, Abbasın yanına qayıtdı, dedi:
- İndi hara gedirsǝn gedǝk!
Abbas dedi:
- Əyninǝ bir çuxa geydirǝCǝyǝm. Başına bir papaq qoyaCağam. Ayağına bir
başmaq geydirǝCǝyǝm. Belinǝ dǝ bir qurşaq qurşayaCağam. Sonra sana bir neCǝ
söz öyrǝdib, BatmanqılınCın aşıqlarının yanına aparaCağam. Özünǝ dǝ altı toxlu
haqq verǝCǝyǝm. Soruşsalar, deyǝrsǝn aşıqam. Bax oyan-bu yan elǝmǝzsǝn ha!..
Çoban razı oldu. NeCǝ ki, demişdi, Abbas çobanı geyindirib, köhnǝ sazını
da çiyninǝ keçirib dedi:
- Sǝni ki, aparaCağam o mǝClisǝ, ǝvvǝl qapıdan girǝndǝ salam ver! Sonra
başmağını çıxart, get başda oturanların lap üst tǝrǝfindǝ otur! Bir az keçǝndǝn
sonra de ki, iCazǝ verin mǝnim bu şagirdim sizin şagirdlǝrlǝ beytlǝşsin. Tay dalısı
ilǝ işin yoxdu. Sǝn sǝssiz otur, qulaq as. Heç bir söz danışma.
Abbas ona bir neCǝ beyt dǝ öyrǝtdi. Çobanla Abbas bir-birinǝ qoşulub,
aşıqların mǝClisinǝ getdilǝr. Salam vermǝk, başmaq çıxartmaq çobanın yadından
çıxdı. Başmaqlı-zadlı gedib yuxarı başda ǝylǝşdi. Baxdı ki, hamı ona baxır, nǝ
qǝdǝr fikirlǝşdi, beytlǝr yadına düşmǝdi. Axırda naçar qaldı, üzün Aşıq Hüseynǝ
tutub dedi:
- Usta, iCazǝ verin, şagirdlǝrimiz bir az beytlǝşsinlǝr, biz dǝ qulaq asaq.
Belǝ deyǝndǝ aşıqlar bir-birinin üzünǝ baxdılar.
Aşıq Hüseynǝ dedilǝr ki:
- Dur bunun şagirdinin dǝ, ustasının da sazanı ǝlindǝn al!
Hǝmin mǝqamda BatmanqılınC da adam göndǝrmişdi ki, qonağım var, bir
kamil aşıq gǝlsin, dövran keçirsin. BatmanqılınC göndǝrdiyi adam da kǝnarda
durub, bu hǝngamǝyǝ tamaşa elǝyirdi. Aşıq Hüseyn sıçrayıb çuxadan çıxdı. Sazını
düzǝldib dedi:
- Hanı şagirdin? De meydanıma gǝlsin?
Çoban Abbası göstǝrib dedi:
- Bax budu.
Abbas sazını köynǝyindǝn çıxartdı. Aşıq Hüseynin müqabilinǝ atıldı. Bunlar
meydan suladılar. Abbas dedi:
- Aşıq Hüseyn, fürsǝt sǝnindi, ya mǝnim?
Aşıq Hüseyn dedi:
- Nǝ fürsǝt-mürsǝt? Əvvǝlki kǝlmǝdǝ belini qırıb, sazını ǝlindǝn alaCağam.
Nǝ fürsǝtdǝn dǝm vurursan?
Abbas dedi:
- Arxı tullan, sonra bǝrǝkallah de! Bir o qǝdǝr laf elǝmǝ! Nǝ baCarırsan de
gǝlsin!
Aldı Aşıq Hüseyn:
Mǝnnǝn salam olsun arif olana,
Peyğǝmbǝr nǝ günü taCi-sǝr oldu?
Kim qırxdı başını, muyin neylǝdi,
Nǝ sual eylǝdi, nǝ iqrar oldu?
Abbas başını bulayıb güldü. Sazı sinǝsinǝ sıxıb, tǝzǝnǝyi simǝ bǝrk-bǝrk
çǝkdi, dedi:
Ol Cümǝ günündǝ, sübh namazında,
Peyğǝmbǝr o günü taCi-sǝr oldu.
Ahu qırxdı, başın, muyin götürdü,
Hǝqiqǝt, mǝ`rifǝt o iqrar oldu.
Aşıq Hüseyn dedi:
- Gerisinǝ qulaq as, gör sǝnin başına nǝ oyun gǝtirǝCǝyǝm.
Aldı Aşıq Hüseyn:
Nǝ günü qırxıldı Rǝsulun başı?
Ona kim gǝtirdi ülgüCü, daşı?
Neçǝ tarixindǝ oxunur yaşı?
Neçǝ ay, neçǝ il ömrü xar oldu?
Aldı Aşıq Abbas:
Cümǝdǝ qırxıldı Rǝsulun başı,
Cǝbrayıl gǝtirdi ülgüCü daşı,
Altmış iki tarix oxunur yaşı,
Altmış üç tarixdǝ ömrü xar oldu.
Aldı Aşıq Hüseyn:
Hüseyn dǝyǝr: kun Cahanda nǝçǝdür,
Neçǝ yaqut, neçǝ mǝrCan, neçǝ dürr?
Rǝsulun-sǝrindǝ muyi nǝçǝdir?
Harada yerlǝşib, bǝrqǝrar oldü?
Aldı Aşıq Abbas:
Abbas deyǝr: kun Cahanda ikidür,
İki yaqut, iki mǝrCan, iki dürr.
Altı min altı yüz altmış ikidür,
Behişt-ǝ`lada bǝrqǝrar oldu.
BatmanqılınC göndǝrǝn adam işin axırını gözlǝyirdi. Çoban yavaşCalığnan
ǝyilib, Şirvandosta dedi:
- Bes siz neçǝ toxluya bura gǝlibsiz?
Aşıqlar belǝ hesab elǝdilǝr ki, çoban onlardan «toxlu bağlaması» soruşur,
dǝydilǝr bir-birinǝ. Heç biri toxlu bağlamasını bilmǝdi. Qaçmağa yol axtardılar,
anCaq mümkün edǝ bilmǝdilǝr. Aşıq Abbas Sǝn`ana dedi:
- İndi, aşıq, mǝn sǝnnǝn bir neçǝ söz xǝbǝr alaCağam. Gǝrǝk Cavab
versǝn.
Aşıq Sǝn`an dedi:
- Sǝnin ağzınnan süd iyi gǝlir. Sǝn şir meydanında davam gǝtirǝ bilmǝzsǝn.
Aşıq Abbas dedi:
- Eybi yoxdu, ağıl yaşda deyil, başdadı. CüCǝni payızda sayarlar.
Aldı Aşıq Abbas:
Mǝnnǝn salam olsun Aşıq Sǝn`ana,
Bil neçǝ gül bitib, ovrağı nǝdi?
MǝsCidi-ǝqsayǝ kim qoydu bina,
Onun içi daşdı, qırağı nǝdi?
Bir neçǝ qǝndillǝr asılıb dardan,
Neçǝsi heyvadan, neçǝsi nardan,
Xǝbǝr ver, yer-göyün qapısı hardan,
Xǝbǝr ver, kim örtǝr, növrağı nǝdi?
Abbasam, ağamdan içmişǝm bada,
Bada içǝnlǝrdǝn oldum ziyada,
Üç kimsǝnǝ gördüm, getdi zülmata,
Onlar nǝ yandırır, çırağı nǝdi?
Bütün aşıqlar gözlǝrini döyǝ-döyǝ bir-birinin üzünǝ baxdılar. Bir-birinǝ
qaş-gözlǝ dedilǝr ki, biz gǝrǝk buna bir kǝlǝk qurub, başını buradaCa batıraq.
Abbas bunların hiylǝsini anlayıb dedi:
- Hǝlǝ dalısına qulaq asın! Harasıdır? Tǝzǝ başlamışam.
Aldı Aşıq Abbas:
Mǝnnǝn salam olsun arif olana,
Neçǝ ulduz neçǝ aya bağlıdı?
Tǝqlid nǝdi müsǝlmanlıq şǝrtiynǝn?
Neçǝ tǝqlid Mustafaya bağlıdı?
Durdum ǝlif-beydǝn dǝrsimi alım,
İstǝyirsǝn mǝn dǝ sizǝ dov gǝlim.
Oturan alimlǝr, bir xǝbǝr alın,
Dörd kitabda neçǝ ayǝ bağlıdı?
Abbasam, yoluma kim versin salıq?
Yetişsin dadıma o rǝbbi-xalıq,
Dǝrya kǝnarında kim oldu balıq?
Namaz qılan nǝ qiblǝyǝ bağlıdı?
Abbas bunların kǝlǝyini ǝvvǝldǝn başa düşmüşdü. Odu ki, söz qurtarana
kimi üzünü onlara tutub dedi:
- Mǝn görürǝm, sizin fikriniz başqadı. Amma elǝ fikrǝ düşmǝyin. Aşıqdı,
biri güClü olar, biri güCsüz olar.
Çoban dedi:
- Abbas, sǝn aşıqsan ki, aşıqsan. Xalis haqq aşığısan. Sözünü arxayın oxu!
Sana bir söz desǝlǝr, hamısını qıraCağam.
BatmanqılınC göndǝrǝn adam dedi:
- Abbas, sözünü de! Bura aşıq mǝClisidi. Bir kǝs sana güldǝn ağır söz deyǝ
bilmǝz.
Abbas sazı sinǝsinǝ basıb, zilini zil, bǝmini bǝm eylǝdi, görǝk nǝ dedi:
Aldı Abbas:
Sǝhǝr-sǝhǝr dost kuyuna varanda,
Ona deynǝn, bizǝ yar isǝ gǝlsin.
Elǝ danış seyrağıblar duymasın,
Zahirdǝ, batindǝ var isǝ gǝlsin.
Müsǝlmanlar, siz düşmǝyin qiybǝtǝ,
Qiybǝt edǝn özü düşǝr zillǝtǝ,
İskǝndǝri kim göndǝrdi zülmǝtǝ?
Hǝr kim ondan xǝbǝrdar isǝ gǝlsin!
Qızıl gül açılıb xǝndan içindǝ,
İnnabı dodaqlar dǝhan içindǝ.
Abbasam durmuşam meydan içindǝ.
Hǝr kimin mǝnimlǝ varisa gǝlsin!
Abbas bu sözlǝri tamam elǝyǝn kimi aşıqlar hǝr tǝrǝfdǝn onun üstünǝ
töküldülǝr.
Çoban işi belǝ görǝndǝ çomağı çǝkib, çuxasını bǝlgǝ elǝdi. Bunları budayıb,
şil-küt elǝdi, hǝrǝsini bir tǝrǝfǝ yıxdı. Abbas dedi:
- Çoban qardaş, bundan sonra mǝnim başım qadadan-baladan uzaq
olmayaCaq. Gǝl sǝnin haqqını verim, get! Mǝn özüm nǝ elǝrǝm, elǝrǝm.
Çoban dedi:
- Mǝn sǝnnǝn heç zad istǝmirǝm. ÖlünCǝ mǝn sǝninlǝ yoldaşam.
Abbas dedi:
- O çiynindǝki sazı sana bağışladım.
Bǝli, ǝrz olsun, BatmanqılınC göndǝrǝn adam düz ağasının yanına gedib,
ǝhvalatı ona söylǝdi, Abbası çox tǝ`riflǝdi. BatmanqılınC dedi:
- O aşığın yerini bilirsǝnmi?
Dedi:
- Lut Qǝnbǝrin evindǝdi.
BatmanqılınC dedi:
- Bu saat Aşıq Abbası mǝnim hüzuruma gǝtir, görüm o nǝçidi ki, mǝnim
aşıqlarımı bağlayıbdı.
Fǝrraşlar gǝlib Abbası Qǝnbǝrin evindǝn çağırdılar. Qǝnbǝr dedi:
- Qardaş, yaxşı evini yıxdın. BatmanqılınC evinǝ gedǝn geri qayıtmır. O
sǝnin boynunu vurduraCaq.
Abbas dedi:
- Qoy mǝni öldürsünlǝr. Eybi yoxdu. Bir gün yaranmışam, bir gün dǝ
ölǝCǝyǝm. Sǝn uşaqlarının yanında qal, mǝn gedirǝm.
Qǝnbǝr fikirlǝşib dedi:
- Ölüm nǝdi ki? Ondan ötǝri dǝ dostdan ǝl çǝkmǝk olar? Mǝn dǝ sǝnin bir
dırnağına qurban! Mǝn sǝni tǝk buraxmaram. Dost-dostnan axıraCan.
Bunlar bir-birinǝ qoşulub, BatmanqılınCın yanına yola düşdülǝr. Yolları
düşdü Pǝri xanımın küçǝsindǝn. Qulluqçular onları qoymayıb dedilǝr:
- Bu küçǝ ilǝ getmǝk qadağandı. Bura BatmanqılınCın baCısı Pǝri xanımın
küçǝsidi.
Abbas dedi:
- Mǝn bu küçǝ ilǝ gedǝCǝyǝm.
Pǝri xanım Abbasın gǝlmǝyini eşitmişdi. Ora-bura vurnuxub, Abbası
görmǝyǝ çalışırdı. Evinin eyvanında, bağında gǝzib, Abbası gözlǝyirdi. Hǝmin
geCǝ o, yuxuda görmüşdü ki, Abbas onun küçǝsi ilǝ gǝlǝCǝk. Odu ki, tezdǝn
yerindǝn durub bağa çıxmışdı. Çeşmǝnin başında oturub, ǝllǝri qoynunda Abbası
gözlǝyirdi.
İndi eşit Abbasdan. Qulluqçular nǝ qǝdǝr ǝllǝşdilǝrsǝ Abbası ayrı yolnan
apara bilmǝdilǝr. Çarnaçar razı olub, Abbası Pǝri xanımın küçǝsi ilǝ apardılar.
Abbas yolnan gedirdi, gözünü çevirib baxdı ki, Pǝri xanım balasını itirmiş maral
kimi, ǝllǝrini qoynuna, başını çiyninǝ qoyub, çeşmǝnin başında dayanıb. Abbas
onu görǝn kimi ürǝyi bitaqǝt olub, dayandı. Üzünü qulluqçulara tutub dedi:
- Allahı sevǝrsiniz, qoyun bir neçǝ kǝlmǝ oxuyum, sonra gedǝk.
Qulluqçular ona aCıqlanıb dedilǝr:
- Adǝ, sǝn sarsaxlamısan, yoxsa nǝdi? Bura Pǝri xanımın küçǝsidi. Buradan,
hǝlǝ bu vaxta kimi kişi xaylağı keçmǝyib. Tez ol, buradan uzaqlaş! Yoxsa Pǝri
xanım duyuq düşüb, sǝni dǝ öldülǝr, bizi dǝ.
Pǝri xanım danışıqları kǝnardan eşidirdi. O saat qulluqçuları yanına çağırıb
dedi:
- Onun xatirinǝ dǝysǝniz, nǝslinizi yer üzünnǝn kǝsǝrǝm. Qoyun nǝ keyfi
istǝyir elǝsin.
Qulluqçular ikiqat olub, Abbasın yanına qayıtdılar. Abbas sazın zilini zil
elǝdi, bǝmini, bǝm, götürsün görǝk nǝ deyir:
Aldı Abbas:
Sǝhǝr-sǝhǝr sǝrçeşmǝlǝr başında
Gün kimi alǝmǝ yayılan Pǝrim!
Hǝr kim mǝnnǝn sana yaman qandırsa,
Ya ǝqrǝb dişlǝsin, ya ilan, Pǝrim!
Qovma dǝrgahınnan şirin nökǝri,
Geymǝrǝm hǝr şilǝ, hǝr qǝlǝmkǝri,
HiCran xǝstǝsiyǝm, yemǝm şǝkǝri,
Qoynundakı nara mayılam, Pǝri!
Götür sürmǝni çǝk qaşına, gǝlsin!
Çal ǝyri çalmanı başına, gǝlsin!
Abbasın sözlǝri xoşuna gǝlsin!
Hurilǝr qızınnan sayılan Pǝrim!
Pǝri xanım özünü saxlaya bilmǝyib, Abbasın yanına yüyürdü. İki aşıqmǝ`
şuq sarmaşıq kimi bir-birinin boynuna sarılıb, yarım saata kimi ayrılmadılar.
Pǝri xanım dedi:
- Abbas, mǝnim qardaşımın yanına gedirsǝn, nǝ badǝ, nǝ badǝ
qardaşımdan qorxasan. O sana tǝpinǝCǝk. Sǝni hǝdǝlǝyǝCǝk. Sǝn heç keyfini
pozma! Mǝn sǝninǝm, sǝn dǝ mǝnim! Bizi heç kǝs bir-birimizdǝn ayıra bilmǝz. Nǝ
soruşsalar düz Cavab ver! Mǝnim qardaşım mǝrdimazar adam deyil. Sana heç zad
elǝmǝyǝCǝk. Sǝni inCitmǝyǝCǝk.
Abbas dedi:
- Gülgǝz, qorxma, yar yolunda ölmǝk toy-bayramdı. O aşıq xoşbǝxtdi ki,
yarın yolunda ölür.
Gülgǝz Pǝri dedi:
- Dediklǝrimi yadınnan çıxartma!
Abbas Pǝri xanımla ǝltǝmǝn olub ayrıldı. Qulluqçular Abbası BatmanqılınCın
mǝClisinǝ apardılar. BatmanqılınC Abbasa baxıb gördü ki, bu gözǝllikdǝ oğlanı
allah-taala tǝk yaradıb. Abbas da baxdı ki, Tǝbriz şǝhǝrindǝ nǝ qǝdǝr hörmǝtli
adam varsa, hamısı BatmanqılınCın yanındadı. Öz-özünǝ fikir elǝdi ki, mǝn
burada görǝsǝn nǝ oxusam bunların xoşuna gǝlǝr. O, bu fikirdǝ ikǝn
BatmanqılınC ona dedi:
- Abbas, gǝrǝk aşıqlığını büruzǝ verǝsǝn, görüm nǝ Cür adamsan ki,
mǝnim aşıqlarımı yerindǝn tǝrpǝtmisǝn.
Camaat yerbǝyerdǝn BatmanqılınCa dedilǝr:
- Ağa, aşığa güldǝn ağır söz demǝk olmaz. O el gǝzir. Qoy aşıqlığını
büruzǝ versin.
Abbas sazını çıxardıb basdı sinǝsinǝ, dedi:
Ay ağalar, gǝlin sizǝ söylǝyim,
Üzülmǝsin ǝldǝn ǝli bu bǝyin!
Cǝnnǝti-ǝ`lada, baği-behiştdǝ
Xoşnişin döşǝnsin yeri bu bǝyin!
Bu kǝlmǝ Abbasın ağzınnan qurtaran kimi hǝrǝ ǝlinnǝn çıxan xǝlvǝti ona
verdi. Qǝnbǝr o saat xǝlǝtlǝri topladı bir yerǝ.
Aldı Abbas sözün gerisini:
Əyninǝ geyibdi zǝr ilǝ xardan,
Xudam qǝni edib dövlǝtü vardan.
Nǝfǝsi kǝskindi o Zülfüqardan,
Kǝmǝrin qurşasın Əli bu bǝyin!
Adamlar genǝ xǝlǝt verdilǝr. Abbas dedi:
Şahların şahıynan çıxaydı ova,
Qüdrǝt şǝmşirini gǝtirsin sova,
GeCǝ-gündüz Abbas eylǝsin dua,
Haqdan uzun olsun ömrü bu bǝyin!
Abbas qurtarannan sonra BatmanqılınC üzünü ona tutub dedi:
- Afǝrin, usta! Hǝqiqǝtǝn yaxşı aşıqmışsan. Halal olsun sana! Bir de görüm,
mǝnnǝn nǝ istǝyirsǝn?
Abbas dedi:
- Bǝy, dil ilǝ desǝm dilim quruyar, qoy saz ili deyim.
Aldı Aşıq Abbas, görǝk BatmanqılınCa vǝ dedi:
Könül bir Cananın sovdasındadı,
Cismdǝ insandı, mahi-ǝnvǝrdi,
Boyunu arzular bağçada bülbül,
Bilmirǝm susǝndi, ya sǝnubǝrdi.
Sevdiyimin hüsnü qureyşin nuri,
Kǝn`anın Yusifi, Çinin fǝqfuri,
Deyirlǝr behiştdǝ çox olur huri,
Onlar da köhnǝlib, yar tǝzǝ-tǝrdi.
Çoxu aşıqlığı asan şey sandı,
Cǝfasını gördü, çox tez usandı,
Abbas bir pǝrinin oduna yandı.
Görǝnlǝr dedilǝr: bax, sǝmǝndǝrdi.
Abbas üstǝlik dillǝ dǝ dedi:
- Bǝy, sǝnin baCın Pǝri üçün gǝlmişǝm. Ya mǝni öldür, ya baCını allahın
ǝmri, peyğǝmbǝrin şǝriǝti ilǝ mana ver!
BatmanqılınC fikrǝ getdi. Hamı minnǝt elǝdi ki, Abbas haqq aşığıdı. Sözünü
yerǝ salma. BatmanqılınC Qara vǝzirǝ dedi:
- Vǝzir, nǝ deyirsǝn? Sǝnin tǝdbirin nǝdi? Pǝrini Abbasa verimmi?
Vǝzir Cavab verdi:
- Bǝy, sǝn baCını saz çalana versǝn, hamı sana ǝl çalıb gülǝr.
Vǝzirin sözü Abbasa çox toxundu. Sazını sinǝsinǝ basıb, görǝk nǝ dedi:
Nǝ baxırsan gözü qanlı haramı?
Sǝn deyǝn günahkar ha mǝn deyilǝm.
Hǝr şǝhǝrin bir adı, bir sanı var
Mǝn Misir şǝhriyǝm, Yǝmǝn deyilǝm.
Yarın qapısında üz qan eylǝdim,
Əl uzatdım, çǝkdim üz qan eylǝdim,
Bir konula dǝydin, yüz qan eylǝdin,
Mǝn ki, bir kǝs ilǝ yaman deyilǝm.
Abbas ağlar, libasını soydular,
Zülm eylǝyib qönçǝ gülün dǝrdilǝr,
HǝrCayilǝr qaş oynadıb güldülǝr,
Elǝ deyil, yarım, haman deyilǝm.
BatmanqılınC dedi:
- Vǝzir, sǝn hǝmişǝ belǝ pis danışırsan. Bu gül kimi Cavan oğlandı. Nǝ olar
aşıq olanda? Aşıq daha yaxşı. Sǝn ki, bir qǝlbi tikǝ bilmǝyǝCǝksǝn, niyǝ yıxırsan?
Gǝl razı ol, Pǝrini verǝk buna, çıxıb getsin, heç pis oğlan deyil. Ağıllı-kamallı bir
oğlandı.
Vǝzir dedi:
- Bǝy, mǝn razı ola bilmǝrǝm. Sǝn baCını padşah oğluna ver, biz dǝ
padşahla qohum olaq. Tifarqan nǝdi ki, ondan çıxan adam nǝ olsun?..
Abbas baxdı ki, vǝzir işi burur. BatmanqılınC da onun sözünnǝn çıxmır.
Abbas qorxdu ki, vǝzir BatmanqılınCın fikrini dǝyişdirǝ, götürdü sazı, görǝk
BatmanqılınCa nǝ deyir:
Özündǝn kiçiyi buyurma işǝ,
Sözün yerǝ düşǝr, heç miqdar olmaz.
Hǝr nǝ ki, iş tutsan öz ǝlinlǝ tut,
İnsan öz işindǝ Cǝfakar olmaz.
Özünnǝn böyüyün saxla yolunu!
Düşǝn yerdǝ soruş ǝrzi-halını!
Amanat, amanat, qonşu malını,
Qonşu yox istǝyǝn özü var olmaz.
Soruşun, Qul Abbas, halın neCǝdi?
Gündüzlǝrim ay qaranlıq geCǝdi.
Sǝrv ağaCı hǝr ağaCdan uCadı,
Əsli qıtdı, budağında bar olmaz.
Vǝzir qǝzǝblǝndi, yerdǝn qalxmaq istǝyǝndǝ Abbas dedi:
- Qǝzǝblǝnmǝ! Hǝlǝ qulaq as!
Aldı Aşıq Abbas:
Ay ağalar, gǝlin sizǝ söylǝyim,
Yalquz daşdan olmaz divar, deyǝrlǝr.
Bǝzirgansan, aç mǝtahın, xırd elǝ,
Alanlar yükündǝ nǝ var, deyǝrlǝr.
Bǝylǝr olan saxlar alıCı quşu.
Sǝrraf olan seçǝr qiymǝtli daşı,
Bir oğul atadan artırsa işi,
Xalq içindǝ ona tavar deyǝrlǝr.
İskǝndǝr atlandı çıxdı zülmatdan,
Xızr peyğǝmbǝr içdi abi-hǝyatdan,
Bǝhs düşdü iyiddǝn, qılınCdan, atdan,
Sırfanı onlardan sivar deyǝrlǝr.
Bir bağçanın ǝgǝr barı olmasa,
Alması, heyvası, varı olmasa,
İyidin dünyada varı olmasa,
Xalq içindǝ ona sǝrsǝr deyǝrlǝr
Tifarqanlı Abbas geCǝlǝr yatmaz,
Peyğǝmbǝr qarğayıb, müxǝnnǝs artmaz,
Hǝr nǝ versǝn haqqın yolunda itmǝz,
Min qadanı başdan sovar, deyǝrlǝr.
Vǝzir dedi:
- Bu haranın bǝd övladı idi, gǝldi buraya çıxdı. Bǝy, allah xatirinǝ, bunu
rǝdd elǝ getsin. Yoxsa bundan bizǝ ziyan toxunaCaq.
Vǝzirin bu sözü Abbasa aCıq getdi. Gördü ki, adam varın çoxu vǝzirin
tǝrǝfinǝ addadı. Onun tǝrǝfindǝ az adam qaldı. BatmanqılınC da heç dinmir. Elǝ
bil vǝzirdǝn qorxur. Abbas kǝdǝrlǝnib sazı sinǝsinǝ basdı, görǝk nǝ dedi:
Ay ağalar, gǝlin sizǝ söylǝyim,
Kǝsǝ-kǝsǝ bağrım gözǝ tutarlar.
Əzǝldǝn belǝdi dünyanın işi,
Qiyamǝt pǝrdǝsin üzǝ tutarlar.
Yeriyir mayalar dalında köşǝk,
Dünyaya gǝlǝnlǝr bir gün köçǝCǝk,
Varlı yalan desǝ, yoxsullar gǝrçǝk,
Varlının sözünü sözǝ tutarlar.
Abbas, gǝrǝk dostun zatın bilǝsǝn,
XǝnCǝr kimi bağrın başın bölǝsǝn,
Ağa vǝzir, yüz il qazanC elǝsǝn,
Axırın beş arşın bezǝ tutarlar!
BatmanqılınC dedi:
- Aşıq, heç fikir elǝmǝ! Qız sǝnindi. Mǝn Pǝrini sana verǝCǝyǝm.
BatmanqılınC vǝzirin sözünǝ baxmayıb, baCısı Pǝrinin şirnisini Abbasa içdi.
Yedilǝr, içdilǝr, çaldılar, oynadılar, keyf elǝdilǝr. Vǝzir dǝ aCıq elǝyib, mǝClisdǝn
çıxıb getdi. Bu gündǝn Pǝri xanım Abbasın nişanlısı oldu.
Amma ki, hǝlǝ Abbas Pǝri xanımla bir yerdǝ olmurdu. Ayrı-ayrı otaqlarda
olurdular. Abbas Mǝmmǝd bǝyin yanında olurdu, Gülgǝz Pǝri dǝ öz otağında.
Günlǝrin bir günü BatmanqılınC uzaq bir sǝfǝrǝ çıxmalı oldu. Odu ki,
Abbası yanına çağırıb dedi:
- Abbas, mǝn uzaq sǝfǝrǝ gedirǝm. Qalarsan elǝ burada. Gǝlǝnnǝn sonra
toyunuzu elǝyǝCǝyǝm.
BatmanqılınC Abbasla, adamlarla görüşüb, öpüşüb, çoxlu qoşunla sǝfǝrǝ
çıxmaqda olsun, al xǝbǝri aCıq elǝyib gedǝn vǝzirdǝn.
Vǝzir Pǝri xanımı öz oğluna almaq fikrindǝ idi. İşi belǝ görǝndǝ gǝzib
dolandı, bir qarı tapdı, dedi:
- Sǝni dünya malından qǝni elǝyǝCǝyǝm, Abbas ilǝ Pǝrinin arasını vur!
Qarı ǝlini gözünün üstünǝ qoyub dedi:
- Mǝnim ǝlimdǝn elǝ anCaq ara vuruşdurmaq gǝlir. Ondan asan nǝ var ki?
İstǝyirsǝn günü sabah onların arasını vurum.
Qarı tumanını çǝkǝ-çǝkǝ, burnunu silǝ-silǝ, düz Abbasın yanına gǝlib,
salamnan-kalamdan sonra dedi:
- Abbas, qǝrib ölkǝdǝ qız sevǝn oğlan onnan-bunnan soruşar, qızın
halına-xasiyyǝtinǝ bǝlǝd olar, sonra nişanlanar. O Pǝri xanımı sǝn nǝ ağılla aldın?
Sǝnin beynini saz aparıb, adam tanımırsan.
Abbas mǝhǝttǝl qalıb dedi:
- Axı nǝ olub, qarı nǝnǝ? De görǝk, nǝ var?
Qarı dedi:
- Nǝ olaCaq? Pǝri xanımın gözlǝri kor, ayağı topal, dili dǝ laldı.
Abbas lap mǝhǝttǝl qaldı, fikirlǝşdi, fikirlǝşdi, bir yana çıxarda bilmǝdi.
Qulluqçunu çağırıb dedi:
- Aparıb bu qarının başını kǝsdirǝrsǝn.
Qarı baxdı ki, onu öldürǝCǝklǝr, dedi: ,
- Oğul, mǝn sana pis demǝdim. Dedim ki, Pǝri xanımın gözlǝri kordu,
yǝ`ni namǝhrǝmǝ baxmır. Dili laldı, yǝ`ni yalan danışmır, söz gǝzdirmir. Ayağı
topaldı, yǝ`ni sarsaq-sarsaq gǝzmir. Ta mǝni niyǝ öldürürsǝn?
Abbas gördü ki, qarı yaxşı danışdı, onun dediyini başa düşmǝyib. Ona
çoxlu xǝlǝt verib, azad elǝdi. Qarı özünü tülkülüyǝ vurub dedi:
- Abbas, bu yaxşılığın qabağında, mǝn sǝni Pǝri ilǝ qaz damında
görüşdürǝCǝyǝm. İndi sǝn bunun ǝvǝzindǝ mǝnǝ nǝ verirsǝn?
Abbas dedi:
- Nǝ istǝsǝn verǝrǝm.
Qarı dedi:
- Axşam bizim evin qapısına gǝlǝrsǝn.
Bǝli, axşam oldu, axşamlarınız xeyirlǝ gǝlsin! Abbas düz qarının qapısına
getdi. Qarının bir sürü qazı var idi. Onun üçün qarı bir daxma tikdirmişdi. Abbası
aparıb qaz damında qoydu. Qapını da kilidlǝyib, düz Pǝri xanımın yanına gǝldi.
Qarı bir tumanını çǝkib, bir dǝ burnunu sildi, beş-altı dǝfǝ burnunu çǝkǝnnǝn
sonra Pǝri xanıma dedi:
- Qadan alım, mǝnim xanım qızım, tǝkCǝ bir madar qızım var. Onu bu gün
ǝrǝ köçürdürǝm, başını bǝzǝyǝn yoxdu. Gedǝk onun başını bǝzǝ! İnşallah, sǝni
nişanlına köçürdǝndǝ mǝn dǝ sǝnin toyunda süzǝ-süzǝ oynaram.
Pǝri xanım qarının sözünü yerǝ salmadı. Onun dalına düşüb, düz qaz
damına gǝldi. Qapıdan içǝri girib, gördü heç kǝs yoxdu, mǝhǝttǝl qalıb dedi:
- Qarı nǝnǝ, toy evi belǝ olmaz. HanCarı bura sahabsızdır? Heç kǝs yoxdu.
Bura lap qaz damına oxşayır.
Qarı dedi:
- Qadan alım, darıxma! Qızım su gǝtirmǝyǝ gedib. Buyur içǝridǝ ǝylǝş,
xanım adamsan, qızım sǝnin qulluğuna gǝlǝr.
Pǝri xanım içǝri girǝndǝ gördü qaz damının dibindǝ bir gǝrdǝk var, gǝrdǝyi
qaldırıb baxanda gördü ki, dalında Abbas, saz da quCağında oturub. Pǝri xanım
çox aCıqlanıb dedi:
- Abbas, mǝnim atamın gözǝl bağları, evlǝri var. Nǝ üçün belǝ yerdǝ
görüşürsǝn? Heç ayıb deyilmi? Layiq bilib mǝni qaz damına gǝtirirsǝn? Heç bu
yaraşan işdimi?
Abbas sazı döşünǝ basıb dedi:
Nazlı yarın qǝmǝr hüsnü,
Ay, günü, tǝl`ǝti neylǝr?
Yarın lǝbinnǝn bal ǝmǝn
Şǝkǝri, şǝrbǝti neylǝr?!
Ağladıban gülǝn olsa,
Eynim yaşın silǝn olsa,
Bir yar ki, dǝrd bilǝn olsa,
Qaş, göz, işarǝti neylǝr?!
Qara zülfü kǝmǝnd olan,
Lǝblǝri dolu qǝnd olan,
Başdan-ayağa bǝnd olan
Sǝnǝti, sǝrvǝti neylǝr?!
Çıxıb tǝxt üstǝ oturan,
Ağ üzdǝn busǝ götürǝn,
Abbası yara yetirǝn,
Kǝ`bǝ, ziyarǝti neylǝr?!
Qarı qapıya gǝlib qışqırdı:
- İndi neCǝsiniz qışqırım ki, bütün Tǝbriz ǝhli bura tökülsün.
Abbas işi belǝ görǝndǝ dedi:
- Dayan, bir ağız deyim, sonra qışqırarsan.
Aldı Abbas:
Başına döndüyüm alagöz Pǝri,
Tanrı sǝni mǝnnǝn ayrı salmasın1
Haq götürsün bu beymanı aradan,
Nişanası qiyamǝtǝ qalmasın!
Gedǝnin gǝlmǝsin, yatanın ölsün!
Fǝlǝk ǝli dǝysin, dövranın dönsün,
Firiştǝlǝr vursun, ağzı ǝyilsin,
Sǝnin bir dǝrdini bilǝn olmasın!
Soruşmadın yazıq Abbas halını,
Mǝn sana neylǝdim, tanrı zalımı?!
Əzrayil donunda alım Canını,
Üstündǝ bir hǝşir quran olmasın!
Pǝri xanım bǝrk aCıqlanmışdı. ACıqdan dartıb köynǝyinin yaxasın da
Cırmışdı. Əlini sinǝsinǝ qoyub, maral kimi nǝfǝs ala-ala dedi:
- Abbas, mǝnim sözlǝrim bǝlkǝ xatirinǝ dǝydi? Qadan alım, mǝni bağışla!
Mǝn sǝnin xeyrinǝ danışıram. Axı bura nǝ sana, nǝ dǝ mana yaraşmaz
Pǝri danışanda sinǝsi qalxıb düşürdü. Abbas o saat sazı götürüb dedi:
Pǝri, sǝnin püstanların
Heç bilmirǝm nǝyǝ bǝnzǝr.
Biri yasin surǝsinǝ,
Biri ǝlif-beyǝ bǝnzǝr.
Biri mimdi, biri Cimdi,
Onları xǝlq edǝn kimdi?
Biri sǝhǝr doğmuş gündü,
Biri bǝdir aya bǝnzǝr.
Biri Alxatın alması,
Biri Bağdadın xurması,
Biri şǝkǝrin xırdası,
Biri şamamaya bǝnzǝr.
Mǝn Abbasam, ağlım çaşır,
Qolların boynumdan aşır,
Qızıl taxt üstdǝ boylaşır,
Bir Cüt şahzadǝyǝ bǝnzǝr.
Bunlar bu danışıqda, qarı özünü vǝzirin qızı Əsmǝr xanımın yanına saldı.
Altdan-üstdǝn ona danışıb dedi:
- Bu saat Abbas ilǝ Pǝri xanım qaz damındadı. Mǝn onun qarğışından
qorxuram, get gözünnǝn gör, nǝ baCarırsan elǝ!
Əsmǝr xanım qarının yanına düşüb, düz qaz damına gǝldi. Gördü nǝ Abbas
var, nǝ Pǝri. Nǝ day var, nǝ daylaq. Qaz damına çox gǝzdi, aradı, onlardan bir
nişan tapmadı.
Demǝ Abbasla Pǝri qarını güdürlǝrmiş, qarı Əsmǝrǝ xǝbǝrǝ gedǝndǝ onlar
da qaz damından çıxıb gediblǝrmiş. Əsmǝr xanım dedi:
- Qarı, mǝn bu saat Pǝri xanımın yanına gedǝCǝyǝm. Əgǝr Pǝri xanım
Abbas ilǝ görüşmüş olsa, özünǝ mǝşatǝ verib, görüşmǝyibsǝ mǝşatǝ vermǝyib.
Əgǝr görüşmǝsǝ sǝnin dǝrini soyaCağam.
Əsmǝr xanım daban alıb, düz Pǝri xanımın otağına gǝldi. Pǝri xanım çox
darıxırdı. Əsmǝri görǝn kimi içǝri çağırıb ona qonaqlıq verdi. Söhbǝtdǝn,
mükalimǝdǝn sonra Pǝri xanım ona dedi:
- Əsmǝr xanım, sǝn heç bura gǝlmǝzdin, nǝ üçün gǝlmisǝn? Mǝnim üçün
nǝ qulluğun var?
Əsmǝr xanım dedi:
- Gǝldim ki, bǝlkǝ Abbas burada ola, baxam görǝm neCǝ oğlandı. Sana
layiqdimi?
Pǝri xanım dedi:
- Vallah, Abbas birCǝ dǝfǝ dǝ olsun buraya gǝlmǝyib.
Əsmǝr dedi:
- Bǝs mǝn onu nǝ tǝhǝr görǝ bilǝrǝm?
Pǝri xanım dedi:
- Sabah bağa gǝl, o tez-tez bağda olur. Mǝn orada onu sana göstǝrǝrǝm.
Bǝli, Əsmǝr evǝ qayıtdı, sabaha kimi ilan vuran yatdı, o, yatmadı. Sabah
açıldı, üstünüzǝ çox xeyirli sabahlar açılsın, qızlar Cǝmlǝşdilǝr. Maral sürüsü kimi
Pǝri xanımın bağına toplandılar. Pǝri xanım Abbasa bir kağız yazdı ki, durmasın,
bağa gǝlsin. Pǝri xanımın bir süd anası var idi. Bu iman, quran nǝsib olmuş bir
qarı idi. Qızlar seyrǝ çıxanda qarı tez özünü Abbasa çatdırıb, kağızı ona verdi.
Abbas Pǝri xanımın kağızını oxuyub, bağa gǝldi. Abbas bağa çatan kimi Əsmǝr
bir nar üzüb, Abbasa verib dedi:
- Buyur!
Abbas narı almaq istǝdi, sonra gözünü dolandırıb Pǝri xanıma baxdı, gördü
ki, onun rǝngi qaçıb, narı almayıb, sazı sinǝsinǝ basdı, görǝk nǝ dedi:
Payız olCaq bağlar tökǝr xǝzǝli,
Bahar olCaq bağçanıza bar gǝlir.
Bir iyidin olsa baxtı, iqbalı,
Cǝnnǝt bağçasınnan ona nar gǝlir.
Mǝn bu yerdǝ nǝ aşnayam, nǝ yadam,
Yar yanında nǝ qǝmginǝm, nǝ şadam.
Ay ağalar, nǝ bǝlalı sǝyyadam,
Tor qururam tǝrlan üçün, sar gǝlir.
Abbas deyǝr: gǝnCin üstü bǝdǝndi,
Qara bağrım dǝlik, zǝdǝn-zǝdǝndi.
Ay ağalar, heç bilmirǝm nǝdǝndi
Alǝmǝ gen dünya mǝnǝ dar gǝlir.
Əsmǝr Abbasın sözünü başa düşdü. Onun bǝrk aCığı tutdu. Kinayǝli,
kinayǝli Pǝriyǝ dedi:
- Bunun biznǝn ki, arası yoxdu, bizi niyǝ buraya gǝtirmisiniz?
Pǝri ǝl-ayağa düşüb, Abbasa dedi:
- Abbas, amandı, qoyma Əsmǝr getsin. Getsǝ bizi el içindǝ biyabır
elǝyǝCǝk, o yaman adamdı. Sǝn allah onun konlunu al!
Abbas götürüb sazı, görǝk Əsmǝrǝ nǝ deyir.
Başına döndüyüm, ay Əsmǝr xanım,
Nǝ göyçǝk yaradıb yaradan sǝni.
Mǝnim meylim sǝnnǝn belǝ ki, xoşdu,
İstǝmǝm gedǝsǝn buradan sǝni.
Əsmǝr bu sözü eşidǝn kimi, tez Abbasın yanına gǝldi. Abbas baxdı ki, Pǝri
alınıbdı. İndi dǝ Pǝrinin konlunu almaq üçün dedi:
Gǝlmǝ xoryat, yarı yolda qalarsan,
Seyrağıb ǝlindǝ zǝlil olarsan,
İki dostu bir-birinnǝn salarsan.
Görüm haq götürsün aradan sǝni!
Gözǝllǝr içindǝ bǝsli, bǝllisǝn,
Tǝrlan Cilvǝlisǝn, yüz xiyallısan,
Ağ sinǝsi bir Cüt qoşa xallısan.
GörCǝyin tanıdım oradan sǝni.
Gözǝllikdǝ sǝnin ǝvǝzin hanı?
Hüsnünü bǝxş edib kǝrǝmin kanı.
Dağların maralı, çölün Ceyranı.
Ovçular keçirmǝz bǝrǝdǝn sǝni
Haq da bilir Adǝm ata zatıyam,
Göyü bilmǝm, yerin yeddi qatıyam,
Şikǝstǝ Abbasam, xǝrabatıyam,
Könül, heç görmǝdim abadan sǝni.
İndi dǝ Əsmǝr aCıq elǝyib getmǝk istǝyǝndǝ Pǝri xanım dedi:
- Abbas, Əsmǝri qoyma getsin, ta sǝnnǝn küsmǝyǝCǝyǝm.
Abbas dedi:
- Elǝ getsin, daş da dalınCa. Mǝn heç nǝ deyǝ bilmǝrǝm. Belǝ deyirǝm sǝn
inCiyirsǝn, elǝ dǝ deyirǝm o inCidir.
Pǝri naǝlaC qalıb, on iki hörük saçlarınnan bir tel ayırıb, sinǝsaz elǝdi,
görǝk Əsmǝri nǝ Cür geri qaytarır:
Başına döndüyüm, ay Əsmǝr xanım,
Sǝn bizim bağçaya, bağa xoş gǝldin!
Süsǝndǝn, sünbüldǝn, tǝr bǝnövşǝdǝn.
Mǝrhǝmǝt elǝdin, saya xoş gǝldin.
Qızlar, bu ad mana yaman ad oldu,
Yandı qara bağrım, nǝ bǝrbad oldu.
Dağıldı gözǝllǝr, daha dad oldu,
Əlif qǝddim döndü yaya, xoş gǝldin!
Pǝri deyǝr: halay-halay ha bağlar,
Tǝbib gǝlǝr, yaralarım ha bağlar.
Əsmǝr getsǝ, viran qalar ha bağlar,
Qatardan üzülmüş maya, xoş gǝldin!.
Əsmǝr onun sözünǝ baxmayıb, düz çıxıb getdi. Abbas da ona bir söz
demǝdi. Pǝri bu işdǝn çox kefsiz oldu. Qarını yanına çağırıb, ǝhvalatı ona söylǝdi.
Qarı ona tǝskinlik verdi. Qızları onun yanına topladı. Qızlar Pǝrinin fikrini
dağıtmaq üçün çalıb-oynadılar, oxuyub çağırdılar, Gülgǝzin kefi açıldı, qǝmi
dağıldı. Abbas sevgilisini qarı ilǝ belǝ kefdǝ görǝndǝ sazını götürüb, görǝk nǝ
dedi:
Başına döndüyüm ala göz Pǝri
Geyinmiş yaşılı, alınan oynar.
Cǝvahir mǝtai, dürr xǝridari,
Tutubdu dǝstindǝ lǝ`linǝn oynar.
Sevdiyim ǝyninǝ geyibdi ağı,
Çǝkibdi sinǝmǝ düyünü, dağı,
Zülfün ǝnCǝbini eylǝr mǝzağı,
Ağ üzdǝ münǝvvǝr xalınan oynar.
Ay Abbas, Pǝrinin bu çǝp işlǝri,
Yorğun maral kimi xoş baxışları,
İnCidǝn, sǝdǝfdǝn, dürdǝn dişlǝri,
Qaymaq dodaqları balınan oynar.
Pǝri xanım Abbasın inCidiyini bilib, onun konlunu aldı, dedi:
- Abbas, buradan xǝlvǝtCǝ get! Vǝzir bilsǝ işimizi xarab elǝr. Mǝnim
sözlǝrimdǝn inCimǝ! Mǝn sǝnin xeyrinǝ danışıram.
Onlar hǝlal-himmǝt elǝyib, bir-birinnǝn ayrıldılar. Abbas evǝ tǝzǝCǝ
gǝlmişdi ki, bir adam qara-nǝfǝs içǝri girib dedi:
- Abbas, niyǝ durmusan? Anan ölüm üstǝdi.
Pǝri ǝhvalatı bilib, gözünün yaşını ab-leysan kimi qırmızı yanaqları aşağı
axıtmağa başladı, dedi.
- Abbas, mǝni qoyub hara gedirsǝn?
Abbasın ürǝyi qubar eylǝdi. Bir tǝhǝr şirin dil ilǝ onu sakit elǝyib, üstǝlik
dedi:
- Qǝm yemǝ, anam yaxşı olar, yenǝ qayıdıb gǝlǝrǝm.
Bǝli, onlar hǝlal-hümmǝt elǝyib ayrıldılar. Abbas daban aldı, Tifarqana yol
elǝdi. Gǝlib gördü anası ağır xǝstǝdi. Abbas anasının yanında qalsın, sizǝ xǝbǝr
verǝk, şah Abbasdan.
Günlǝrin bir günü şah Abbas böyük ziyafǝt vermişdi. Ə`yan-ǝşrafı ziyafǝtǝ
toplamışdı. Şahın baş hǝrǝmi Pǝrlam başda ǝylǝşmişdi. Pǝrlam çox gözǝl xanım
idi. Şah Abbas ona diqqǝtlǝ baxıb dedi:
- Görǝsǝn dünyada Pǝrlam kimi gözǝl bir xanım varmı? Əlbǝttǝ, ola da
bilmǝz.
Bu o vaxt idi ki, Sarı XoCa tiCarǝtdǝn tǝzǝCǝ gǝlmişdi. O, ayağa qalxıb,
rǝsmi-tǝ`zim elǝyib dedi:
- Şah sağ olsun, Tǝbriz valisi Mǝhǝmmǝd bǝyin Pǝri xanım adlı bir baCısı
var. Günǝş onun gözǝlliyinnǝn utanıb çıxmır, ay onun gözǝlliyinnǝn xǝCalǝt çǝkib
qaranlığa girir. Sizin baş hǝrǝminiz Pǝrlam onun ǝlinǝ su tökmǝyǝ dǝ yaramaz.
Şah dedi:
- Sarı XoCa, elǝ şey olmaz. Dünyada Pǝrlamdan gözǝl yoxdu. Tez Tǝbrizǝ
gedib, Gülgǝz Pǝrini ya zor, ya güC mǝnim hüzuruma gǝtirǝrsǝn. Sarı XoCa, ǝgǝr
sözün doğru olsa, sǝni dünya malınnan qǝni edǝCǝyǝm. Yox, yalan olsa, boynunu
vurduraCağam.
Sarı XoCa dedi:
- Eybi yoxdu. Yalan olsa vurdur! Hǝlǝ bǝlkǝ dediyimnǝn dǝ bir az artıq
gözǝl olaCaq.
Sarı XoCa sözünü tamam elǝyib, Dǝli BeCan, bir dǝ Allahverdi xanla Tǝbrizǝ
yol aldılar, mǝnzilbǝmǝnzil gedib, Tǝbriz şǝhǝrinǝ çıxdılar. Hǝr üçü Mǝhǝmmǝd
bǝyin evinǝ gǝldilǝr.
Dǝli BeCan Pǝri xanımın anasını çağırıb dedi.
- Şah Abbasın ǝmridi, gǝrǝk Pǝri xanımı İsfahana aparaq.
Arvad dedi:
- Qadan alım, qızımı nişanlısı var.
BeCan dedi:
- Uzun danışma! Artıq-ǝskik elǝyǝrsǝn, sǝni dǝ atın quyruğuna bağlaram,
düz İsfahana apararam.
Arvad dedi:
- Aparırsan, apar, mǝnim güCüm yox, qoşunum yox. Onu deyim ki, oğlum
bu qisası yerdǝ qoymayaCaq.
Arvad sözünü tamam elǝdi, zar-zar ağlayıb, gözlǝrinin yaşını tökdü.
Bunlar burada qalsın, eşit Pǝri xanımdan. Pǝri xanım evdǝ oturub, Abbasın
yolunu gözlǝyirdi. Kǝnizlǝrdǝn biri içǝri girdi, dedi:
- Bǝs, bilmirsǝn, dǝli BeCan sǝni İsfahana Şah Abbasın hǝrǝmxanasına
aparmaq istǝyir.
Pǝri xanım qǝzǝblǝnib dedi:
- Mǝni heç kǝs apara bilmǝz!
Elǝ bu söhbǝtdǝ Dǝli BeCan dǝstǝsi ilǝ Pǝri xanımın mǝnzilinǝ girdi. Pǝri
xanımı zorla evdǝn çıxardıb, kǝCavǝyǝ basdılar. Pǝri xanım dedi:
- Zalım BeCan, indi ki, mǝni zorla aparırsan, kǝCavǝni ǝylǝndir, anama bir
neCǝ sözüm var, deyim, sonra apar.
KǝCavǝni dayandırdılar. Pǝri xanım on iki hörük saçınnan bir tel ayırıb,
döşünǝ basdı, mǝrCan dırnaqlarını tǝzǝnǝ elǝyib, görǝk anasına nǝ dedi:
Əgǝr Abbas gǝlǝr olsa buraya,
Söylǝgilǝn dalımızCa gǝlmǝsin.
Öldürǝrlǝr, itirǝrlǝr arada,
Nahaq qanı üstümüzǝ salmasın.
Ay ağalar, bu dǝrd mǝndǝ qalınCa,
İnCǝlinCǝ, saralınCa, solunCa,
O mǝnimdi, mǝn onunam ölünCǝ,
Mǝnnǝn qeyri özgǝlǝri almasın.
Mǝn Pǝriyǝm, ǝlim yardan üzǝli,
Yazıq Canım bu dǝrdnǝn tez ölü,
Yetişsin dadıma Mürtǝza Əli,
Üz çevirib İsfahana gǝlmǝsin.
Anası ağlaya-ağlaya özünü kǝCavǝnin ayağına salıb dedi:
- Bala, mǝn Abbası nǝ Cür saxlaram? Yönü bǝri olsa, ölsǝ dǝ dalınCa
gǝlǝCǝk. O sǝnsiz dayana bilmǝz.
Pǝri genǝ alsın, görǝk anasına nǝ deyir:
Başına döndüyüm gül üzlü ana,
Gǝlmǝsin Abbasım, allah kǝrimdi!
Dǝrdinnǝn olmuşam dǝli, divana,
Gǝlmǝsin Abbasım, allah kǝrimdi!
Fǝlǝk mǝni dǝrdǝ salıb güldürǝr,
Ağladıban çeşmim yaşın sildirǝr,
BeCan kǝmfürsǝtdi, gǝlsǝ öldürǝr,
Gǝlmǝsin Abbasım, allah kǝrimdi!
Gülgǝz Pǝri saralıban solunCa,
Qaynayıban peymanǝlǝr dolunCa,
Qoy gǝlmǝsin Mǝhǝmmǝd bǝy gǝlinCǝ,
Gǝlmǝsin Abbasım, allah kǝrimdi!
Onlar kǝCavǝnin pǝrdǝsin salıb, yola düzǝldilǝr. Pǝri getmǝkdǝ olsun, indi
sizǝ kimdǝn xǝbǝr verim, Lüt Qǝnbǝrdǝn.
Lüt Qǝnbǝr işi belǝ görǝn kimi, başına döyǝ-döyǝ özünü Tifarqanda
Abbasa çatdırdı. Abbas Qǝnbǝri gözü yaşlı görüb soruşdu:
- De görüm, Pǝri xanımın başında nǝ var ki, ağlayırsan? Allah xatirinǝ, tez
de!
Aldı Qǝnbǝr, onun Cavabında görǝk nǝ dedi:
Başına döndüyüm, qurban olduğum,
Abbas, apardılar yarını sǝnin.
Alışıb oduna, büryan olduğum,
Abbas, apardılar yarını sǝnin.
Köç-köç oldu, kǝCavǝlǝr düzüldü,
Axdı eyni yaşı, üzǝ süzüldü,
Geri baxdı, ǝli sǝnnǝn üzüldü,
Abbas, apardılar yarını sǝnin.
Mǝn Qǝnbǝrǝm, söylǝmǝrǝm heç yalan,
Sarı XoCa, BeCan, Allahverdi xan,
Elinǝ, ölkǝnǝ saldılar talan,
Abbas, apardılar yarını sǝnin.
Abbas bu sözü eşidǝn kimi varından yox oldu. Göz yaşını abi-neysan kimi
tökǝ-tökǝ Qǝnbǝrdǝn soruşdu.
- Ədǝ, nǝ danışırsan? Bǝs, Mǝhǝmmǝd bǝy gǝlmǝyib? Vǝzir harada idi?
Qǝnbǝr dedi:
- Evi yıxılmış, nǝ qoymusan, nǝ danışırsan? Vǝzir özü onlara kömǝk elǝdi.
Pǝrinin yerini göstǝrdi.
Qǝnbǝr vǝzirdǝn çox söz danışdı. Onun da kǝCavǝ ilǝ İsfahana getdiyini
ona xǝbǝr verdi.
Vǝzirin hǝrǝkǝti Abbasa pis gǝldi. Sazı götürüb, görǝk nǝ dedi:
Bǝdövladı ǝzǝl başdan tanıram,
Çör-çöp yığar, yad oCağı yandırar.
Sǝhǝr durar, ar-namusun gözlǝmǝz,
Suyu tökǝr, öz oCağın söndürǝr.
Ulğun Coşa gǝlsǝ, köpük yağ olmaz,
Söyüd bar gǝtirsǝ, bağça bağ olmaz.
Zibil tǝpǝ olmaz, küllük dağ olmaz,
Yel ǝsǝndǝ alçaqlara endirǝr.
Abbas bu sözlǝri deyǝr sǝrinnǝn,
Arxı qazın, suyu gǝlsin dǝrinnǝn,
El bir olsa, dağ oynadar yerinnǝn,
Söz bir olsa, zǝrbi kǝrǝn sındırar.
Qǝnbǝr Abbasa çox tǝsǝlli verdisǝ dǝ, olmadı. Abbasın gözlǝri yaşla doldu,
gözlǝrini çevirib İsfahan tǝrǝfǝ baxdı. Gördü dağları tamam çiskin, duman basıb.
Aldı, görǝk nǝ dedi:
Duman, gǝl get bu dağlardan,
Dağlar tǝzǝ bar eylǝsin.
Nǝ gözlǝrim sǝni görsün,
Nǝ könlüm qubar eylǝsin.
Haşa, sevdiCǝyim, haşa,
Deyilǝnlǝr gǝldi başa,
Bir yannan özün tut daşa,
Bir yannan el çar eylǝsin,
Abbas ağlar zarı-zarı,
Getmǝz könlünün qubarı,
İlqarınnan dönǝn yarı
Tanrı tezbazar eylǝsin.
Söz tamam olan kimi dağlardan duman çǝkildi. Yollara, dağlara gün
doğdu. AnCaq Abbasın qǝlbi açılmadı. Aldı, görǝk dübarǝ nǝ dedi:
Qasid gǝldi, yardan xǝbǝr gǝtirdi,
NeCǝ çǝkim bu fǝrağı, getdilǝr,
Aşiq mǝ`şuqunu qǝhrǝ yetirdi,
Çǝkdilǝr sinǝmǝ dağı, getdilǝr.
Malı, mülkü verib ağCa aldılar,
İlqarı verdilǝr, buğCa aldılar,
Barı tǝrk etdilǝr, bağCa aldılar,
Pǝrişan qoydular bağı, getdilǝr.
Abbas, Cavan ömrün sǝn verdin bada,
Günü-günnǝn dǝrdin oldu ziyada.
Yedilǝr, içdilǝr fani dünyada,
Aldılar beş arşın ağı getdilǝr.
Qǝnbǝr onun qolunnan tutub dedi:
- Abbas, daha fikir elǝmǝyin, ağlamağın yeri deyil. Pǝri ǝldǝn gedib. Kimi
desǝn, onu sǝnǝ alarıq.
Qǝnbǝrin sözlǝri Abbasın qulağına girmirdi, elǝ hey Gülgǝzi yadına salıb
ağlayırdı.
Sǝda gǝldi mana Canan elinnǝn,
Oyandım, ağlaram bu sabahları,
Bülbül ayrı düşüb qönçǝ gülündǝn,
Görüm açılmasın bu sabahları.
Ay da qalxıb günortanın yerinǝ,
Talib olan qulluq eylǝr pirinǝ,
İki sevgi yetsǝ biri-birinǝ,
Allaha xoş gedǝr bu sabahları,
Abbas deyǝr: müsǝllaya varmadım,
Əl uzadıb, yar zülflǝrin hörmǝdim,
Xǝzǝl oldu, mǝn gülümü dǝrmǝdim,
Dǝrdilǝr, tökdülǝr bu sabahları.
Qǝnbǝr ona tǝsǝlli verib dedi:
- Abbas, qardaş, qǝm yemǝ! Gedib, gedib. Sǝn kimi deyirsǝn onu sana
alarıq. Nǝ çox dünyada qız. İndi sǝn kirimişCǝ yerindǝ otur! Pǝrinin fikrini tamam
başından dağıt! Sǝn şah Abbasla oynaya bilmǝzsǝn. Onnan Mǝhǝmmǝd bǝy kimi
pǝhlivan baCara bilmir.
Abbasın qǝmi daha da artdı. Ona tǝsǝlli-zad kar elǝmirdi. Sazını götürüb,
gözlǝrini sim, göz yaşını tǝzǝnǝ elǝyib, görǝk nǝ dedi:
Dindirmǝynǝn, qan ağlaram,
Artıbdı fǝrağım mǝnim.
Durub baş alıb gedǝrǝm,
TutduqCa ayağım mǝnim.
Fǝlǝk mǝni salıb lǝngǝ,
Düşmüşǝm qovğaya, Cǝngǝ,
Gedǝrǝm Hindǝ, Firǝngǝ,
Heç gǝlmǝz sorağım mǝnim.
Abbas qürbǝt elǝ varsa,
Müxǝnnǝtdi geri qalsa,
Bu deylǝnlǝr gǝrçǝk olsa,
Sönübdü çirağım mǝnim.
Anası Abbasın yanına gǝldi, göz yaşlarını bir-birinǝ qatdılar. Anası gördü
ki, Abbas gedǝCǝk. Ona tǝskinlik verib dedi:
- Qadan alım, oğlum, bu dönüş dǝ mǝnim sözümü eşit! Heç hara getmǝ!
Gǝl Tǝbrizdǝ, Tifarqanda kimin qızını deyirsǝn sana alım. Sǝn bu daşı ǝtǝyindǝn
tök! Qız ağaCı, qoz ağaCı, çaldılar, çapçılar, daha geri qaytarmaq olmaz. Mǝn
sǝnnǝn ǝl çǝkǝsi deyilǝm.
Abbas sazı götürüb, onun Cavabında dedi:
Nǝ ağlarsan, nǝ sızlarsan,
Bir dǝrdi beş olan könlüm!
Axırda zünnar bağlarsan,
Qǝmǝ yoldaş olan könlüm!
Yarım gedib obasınnan,
Alım dǝrdi-bǝlasınnan,
Çǝrxi-fǝlǝk badasınnan
İçib sǝrxoş olan könlüm!
Doymamışam göz-qaşınnan,
Alǝm yanır ataşımnan,
Heç duman getmir başımnan,
Baharı qış olan könlüm!
Abbas ağlar arsız-arsız,
Dünya, sǝnsǝn e`tibarsız,
Deyirdin dözǝrǝm yarsız,
Döz, bağrı daş olan könlüm!
Arvad genǝ yalvardı, yapışdı, oğlunun göz yaşını yaylığı ilǝ sildi, dedi:
- Oğul, atanın yerindǝ otur. Mülk-malına sahib ol! Birinin qızını da al, eveşik
sahibi ol! TaCir ol! Bu aşıqlığı daha burax!
Abbas başını bulayıb sazını sinǝsinǝ mindirdi, dedi:
Mǝn olmuşam dǝrdü qǝmin barkǝşi,
Qǝmdǝn tikdirmişǝm nǝ qalam indi.
İstǝdim ki, yara bir namǝ yazım,
Nǝ mürǝkkǝb tapdım, nǝ qǝlǝm indi.
Leyli MǝCnun mǝskǝnini dağ etdi..
Sinǝsi üstün düyün etdi, dağ etdi,
Fǝlǝk vurdu, lǝşkǝrimi dağıtdı,
Lǝşkǝrim qalmadı, nǝ qalam indi.
Bir ǝrzim var, mǝn dǝ deyim şahana,
İlahiyǝ şükr eylǝrǝm, şaha nǝ?
Qorxuram ki, nazlı yarı şah ana,
Nǝ qovğayam indi, nǝ qalam indi.
Kitablar oxuyub, Cimadǝ getdi,
Mǝhǝmmǝd me`raCa Cumada getdi,
Abbas ağlar, Gülgǝz Cuma da getdi,
Pǝrisiz dünyada nǝ qalam indi.
Anası dedi:
- Oğul, Pǝrinin bir az gözǝlliyi var, nǝ olsun? Ondan ağıllı, kamallı qız
çoxdu. O nǝdi ki, ondan ötrü ağlayırsan, özünü bada verirsǝn? Sǝn lap axmaq
adamsan. Pǝri heç ǝslindǝ bir qız deyildi.
Anası çox dedi, Abbas az eşitdi. Axırda çar-naçar razı olub, Abbas ilǝ
halal-hümmǝt elǝyib yola saldı. Abbasla Qǝnbǝr düz gǝlib Pǝri xanım olduğu evǝ
çıxdılar. Abbas nǝ gördü, lǝlǝ köçüb, yurdu qalıb Pǝri nǝ gǝzir? Qızıl quş yerindǝ
qarğalar, tǝrlan yerindǝ sar gǝzir. Ürǝyi qubar eylǝdi. Sazı sinǝsinǝ basıb, görǝk
nǝ dedi:
Gǝldim, gördüm Pǝri köçüb yurdunnan,
Yaylaq yeri çǝmǝn olmuş, ay olmuş.
Bundan belǝ mǝn sağlığı neylǝrǝm?
Rǝqib yar lǝb ǝmǝn olmuş, ay olmuş.
Yenǝ artdı mǝn fǝqirin ǝlǝmi,
Çǝrxi-fǝlǝk tǝrsǝ çǝkdi qǝlǝmi,
Göz yaşına qǝrq eylǝrǝm alǝmi,
Qǝtrǝ sular ümman olmuş, ay olmuş.
MǝClisimǝ surahılar düzüldü,
Eynim yaşı qabdan-qaba süzüldü,
Ağla, Abbas, ǝlin yardan üzüldü,
Bugün axır zaman olmuş, ay olmuş.
Pǝri xanımı zalımlar İsfahana aparanda o, xǝli toxuyurdu. Xǝlisini yarımçıq
qoyub, ǝlindǝ olan kǝlǝfi dǝ yerǝ tullayıb getmişdi. Bir kağız da yazıb, anasına
vermişdi ki, gǝlǝndǝ versin Abbasa.
Pǝrinin anası elǝ bilirdi ki, qızın aparıldığını Abbas bilmir. Odu ki, onun
fikrini dağıtmağa çalışdı, dedi:
- Abbas, başına dönüm, nǝ olub ki, belǝ rǝngi-rufun solub?
Abbas dedi:
- Ana, tez Pǝri xanımdan mana bir xǝbǝr!
Arvad Pǝri xanımın aparıldığını Abbasdan gizlǝtmǝk istǝdi. Özünü şad
göstǝrib dedi:
- Qadan alım, Pǝri xanım qonşuya gedib, bu saat gǝlǝCǝk.
Abbasın gözünǝ Pǝri xanımın toxuduğu xalı dǝydi. Sazı köynǝyinnǝn
çıxarıb, zilini zil, bǝmini bǝm elǝyib, görǝk nǝ dedi:
Müşǝrrǝfǝm, dilbǝr, sǝnin yolunda,
Dünya şövkǝtinnǝn xalı san barı,
Uğradıbsan mǝni Əyyub dǝrdinǝ,
Dǝrmanım sǝndǝdir, halısan barı?
Sallana-sallana oda gedǝrsǝn,
Yandırıb Cismimi oda gedǝrsǝn,
Nahaq dilbǝr, sǝn dǝ oda gedǝrsǝn,
Od budu-sinǝmdǝ xalis anbarı.
Xalı yığışdırılır var ayağına,
Yoxsul üzün sürtür var ayağına,
Abbas, ǝlin yetsǝ yar ayağına,
Döşǝn payandaz, ol xalı, sǝn barı.
Abbas sözünü tamam elǝdi. Arvad baxdı ki, Pǝrinin getdiyini Abbas bilir.
Kağızı çıxardıb ona verdi. Abbas Pǝrinin kağızını oxumağa başladı. Pǝrinin anası
ona dedi:
- Oğul, sǝn heç ağlayıb sızlama, Mǝhǝmmǝd bǝy gǝlǝCǝk, Pǝrini yer
üzündǝ dǝ olsa tapıb gǝtirǝCǝk, yer altında da. O elǝ oğul deyil, qısası yerdǝ
qoymayaCaq. Sǝn arxayınCa yerindǝ ǝylǝş.
Abbas sakit olmadı, sazı götürüb dedi:
Ağlaya-ağlaya düşdüm yollara,
Yar ayrısı, dǝrdü möhnǝt yara yüz...
Dǝrdim olub ǝvvǝlkinnǝn beş-betǝr,
Şan-şan oldu qara bağrım, yara yüz.
Tutdum yar ǝlinnǝn bǝlkǝ sağalam,
Saqi laldı, saqi sǝrxoş, saqi lam,
Çǝtin-çǝtin bu yaradan sağalam.
Dǝrd bir olub, dǝrman doxsan, yara yüz.
Abbas deyǝr: yara qurban yar üçün.
Doğra bağrım, kǝs Ciyǝrim, yar için.
Yar odu ki, bu dünyada yar üçün
Yaxa yırta, zülf dağıda, yara üz.
Bǝli, bu da Abbası saxlaya bilmǝdi. KǝCavǝlǝrin getdiyi yolu öyrǝnib, daban
aldı.
Abbas beş mǝnzili bir mǝnzil elǝyib gedirdi. Bir dǝ baxdı ki, odu, uzaqdan
kǝCavǝ görünür. Abbasın ürǝyi dǝmirçi körüyü kimi alışıb yandı. Sazı sinǝsinǝ
basıb dedi:
Başına döndüyüm, qurban olduğum,
Qoyma, dǝli BeCan yarım apardı!
Alışıb oduna büryan olduğum,
Qoyma, Dǝli BeCan yarım apardı!
Şah Abbas hökmilǝ namǝni yazır,
Qurub kǝCavǝni olubdu hazır,
İsfahannan gǝldi o zalım vǝzir,
Qoyma, dǝli BeCan yarım apardı!
Mǝn Abbasam, heç vaxt söylǝmǝm yalan,
Elimǝ, ölkǝmǝ saldılar talan,
XoCa, Dǝli BeCan, Allahverdixan,
Qoyma, Dǝli BeCan yarım apardı!
Abbas baxdı ki, belǝ getmǝklǝ karvana çata bilmǝyǝCǝk. Özünü bir kǝsǝ
yola saldı. Bu yolnan gedib, onlardan qabaq XoCa Yǝqub quyusunun başına çıxdı.
Oturub gözlǝmǝyǝ başladı. Hannan-hana kǝCavǝ gǝlib çıxdı. BeCan kǝCavǝni bir
az kǝnarda açıb, quyudan su çǝkmǝyǝ gǝldi. Baxdı ki, quyunun başında bir Cavan
aşıq oturub. BeCan aşıqdan ǝhval-pürsan olanda Pǝri xanım başını kǝCavǝdǝn
çıxardıb, gördü nǝ... Abbas quyunun başındadı.
BeCan Pǝrinin nişanlısının Aşıq Abbas olduğunu eşitmişdi, amma
görmǝmişdi. Onun üçün dǝ Aşıq Abbası tanımadı. Tez Pǝrinin yanına qayıdıb
gördü ki, Pǝri ağlayır. Ondan soruşdu:
- Bu sirdǝn mǝni agah, elǝ görüm, sǝn niyǝ bu aşığı görǝndǝ ağladın?
Pǝri sirri gizlǝdǝ bilmǝyib dedi:
- BeCan, o gördüyün aşıq mǝnim sevgilimdi. Onun üçün ağladım.
BeCan elǝ Abbası çoxdan axtarırdı. Sarı XoCa ilǝ kǝnara çǝkilib, söz bir yerǝ
qoydular ki, Abbası quyuya salıb öldürsünlǝr. Tez bir yaxşı süfrǝ düzǝltdilǝr.
Abbası da çağırıb, dil-ağız elǝyib dedilǝr:
- Abbas, padşah ǝmridi. Sǝnin nişanlını aparırıq. Bizdǝ günah yoxdu. Sǝn
heç qorxma. Biznǝn gedǝrsǝn. Şah Abbas rǝhmkar bir adamdı. Sana baxıb,
nişanlını özünǝ verǝr. Heç qǝm etmǝginǝn. İndi gǝl, sǝn hamımızdan Cavansan,
sǝni quyuya sallayaq, bir az su çǝk, içǝk, sonra yola düzǝlǝk.
Abbas bunların sözünǝ razı oldu. Onların kǝlǝyini bilmǝdi. Bǝli, hamı
quyunun başına gǝldi. Kǝndiri Abbasın belinǝ bağlayıb, quyuya saldılar. Bir xeyli
su çǝkǝnnǝn sonra kǝndiri kǝsdilǝr. Abbas quyuda qaldı. Pǝri bunu görǝndǝ dadfǝğan
elǝyib qışqırdı, ağladı, yalvardı ki, Abbası çıxartsınlar. AnCaq onun sözünǝ
baxmadılar. Pǝri xanım yüyürüb, quyunun başına gǝldi.
BeCan baxdı ki, Pǝri özünü quyuya atmaq istǝyir. Tez onu tutdu. GüClǝ
dartıb, kǝCavǝyǝ mindirmǝk istǝyǝndǝ Pǝri dedi:
- BeCan, qoy heç olmazsa bir neçǝ söz deyim, sonra nǝ elǝyirsǝn elǝ!
BirCǝ insaf eylǝ, ay zalım BeCan,
Ayırma Abbasdan, zülmdü mana,
Sǝnsǝn bu ölkǝdǝ ǝdalǝt, divan,
Ayırma Abbasdan, zülmdü mana.
BeCan, sǝn elǝmǝ qǝddimi kaman,
Aşiqǝ, mǝ`şuqǝ çǝkdirmǝ aman,
Sǝn olasan o duz-çörǝk, nǝmǝk-nan,
Ayırma Abbasdan, zülmdü mana.
Pǝri dǝrd ǝlinnǝn yetişdi Cana,
Oldum yar eşqinnǝn dǝli, divana.
Qǝflǝ-qatır işlǝr ol Tifarqana,
Ayırma Abbasdan, zülmdü mana.
BeCan onu sürüyǝ-sürüyǝ kǝCavǝyǝ mindirdi. KǝCavǝ yola düzǝldi. Pǝri
başına döydü, şivǝn eylǝdi, tay haray hara çataCaq? Abbas ǝldǝn çıxmışdı. Başını
yerǝ sövkǝyib, ağlamağa başladı. İndi eşit Abbasdan!
Abbas qǝflǝ-qatırın tappıltısınnan bildi ki, kǝCavǝ yola düzǝldi. Pǝri getdi.
Quyunun içǝrisindǝ sazı sinǝsinǝ basıb, görǝk nǝ dedi:
Ay ağalar, gedǝnǝ bax, gedǝnǝ,
Mǝni gözü yaşlı qoyub, yar gedǝr,
Yüklǝnibdi qǝtlǝ-qatır, barxana,
Sanasan ki, külli-alǝm var gedǝr.
Bizim yerin bǝnövşǝsi bitibdi,
Heyf, Cavan ömrüm başa yetibdi,
KǝCavǝsi gedib gözdǝn itibdi,
Dǝvǝ bozlar, sarvan ağlar, nǝr gedǝr.
Gǝzdim alçaqları, gǝzdim uCanı,
Görüm yolda qalsın dǝli BeCanı,
Yar yolunda qoyum bu şirin Canı,
Abbas ağlar, Pǝri kimi yar gedǝr.
Bunlar getmǝkdǝ olsun, Abbas da quyuda qalmaqda, al xǝbǝri quyunun
sahibi XoCa Yǝqubdan!
XoCa Yǝqub hǝmişǝ sübh namazını bu quyunun başında qılardı. Sǝhǝr
tezdǝn genǝ dǝ quyunun başına gǝldi. Baxdı ki, kimsǝ quyunun ağzını möhkǝmmöhkǝm
daşla qayırıb. XoCa Yǝqub qaldı mat-mǝǝttǝl ki, görǝsǝn bu neCǝ olan
işdi. Bir dǝ XoCa Yǝqub bir hǝnirti eşitdi. Diqqǝt elǝyib, baxdı ki. sǝs quyudan
gǝlir.
XoCa Yǝqub ǝvvǝl elǝ bildi ki, onu qara basır. Ya quyuda Cin. şeytan var.
İstǝdi durub qaça. Sonra özünǝ ürǝk-dirǝk verib diqqǝt elǝdi, gördü yox, bu
hǝnirti adam hǝnirtisinǝ oxşayır.
Sǝslǝndi:
- Quyudakı, kimsǝn?
Abbas dedi:
- Mǝnǝm, Tifarqanlı Aşıq Abbasam. Mǝni quyuya salıblar. Kimsǝnsǝ, allah
xatirinǝ, mǝni buradan xilas eylǝ!
XoCa Yǝqub sǝsindǝn Abbası tanıdı, dedi:
- Abbas, sǝni kim saldı quyuya?
Abbas dedi:
- Dǝli BeCan.
XoCa Yǝqub dedi:
- Dayan, gedim adam gǝtirim, daşı quyunun ağzınnan götürtdürüm, bir dǝ
ip gǝtirim, sǝni çıxardım.
XoCa Yǝqub bunu deyib, daban aldı kǝndǝ tǝrǝf.
Bu vaxt Abbas nǝ gördü? Darda qalanların dadına yetǝn Şahi-mǝrdan,
budu, gǝldi. O saat ǝlini atıb quyunun ağzındakı daşı götürüb, atdı bir tǝrǝfǝ,
dedi:
- Abbas, qorxma, sǝbr elǝ, niCat taparsan.
Bunu deyib, ǝlini uzatdı, Abbası quyudan çıxardıb, qoydu kǝnara. Abbas
bayax ha ağılı sǝrdǝn verib, bihuş yıxıldı yerǝ. İndi Abbas burada qalsın, sǝnǝ
kimnǝn deyim, XoCa Yǝqubdan.
Bǝli, XoCa Yǝqub özünü kǝndǝ çatdırdı. Bir dǝstǝ adam götürüb, quyunun
başına gǝldi. Baxıb nǝ gördü? Daşı quyunun ağzınnan kǝnara tullayıblar. Abbas
da kǝnarda bihuş yatır. XoCa Yǝqub ǝlini göyǝ tutub dedi:
- Xudaya, bu nǝ mö`Cüzǝdi? Bu daşı quyunun ağzınnan kim götürdü?
Bunu quyudan kim çıxartdı?
Bu dǝmdǝ Abbas ayıldı. Dörd tǝrǝfǝ baxdı, göz gǝzdirdi, XoCa Yǝqubgildǝn
başqa kimsǝni görmǝdi. Sazı sinǝsinǝ basıb, görǝk onlardan neCǝ xǝbǝr aldı:
Kor olasan, ay gözlǝrim,
Ağam görǝn hara getdi?
Beşikdǝ ikǝn ǝntǝri
İki bölǝn hara getdi?..
Zülfüqarı çǝkdi daşa,
Bir Cüt bulaq çıxdı qoşa.
Əcdǝhanı başdan-başa
Bölüb, soyan hara getdi?..
İstǝrǝm Şiri-xudanı,
Adamı, Şahi-mǝrdanı;
Mǝn Abbası, binǝvanı,
Ağlar qoyan hara getdi?..
XoCa Yǝqub sözdǝn bütün ǝhvalatı başa düşdü. Üstǝlik onu da bildi ki,
Abbas sevgilisinin dalınCa gedir. XoCa Yǝqub ona xeyr-dua verib dedi:
- Aşıq, get! Yaxşı yol! Uğurlar olsun! Allah sǝni öz sevgilinǝ çatdırsın!
Abbas XoCa Yǝqubla görüşüb, İsfahana yol aldı. Bir müddǝt yol gedǝndǝn
sonra bǝrk yoruldu, qıçları heydǝn düşdü, üzüquylu düşüb yatdı. Alǝmi-rö`yada
gördü ki, bir adam ona deyir:
- Abbas, qalx! Yatmaq vaxtı deyil!
Abbas sǝrsǝm yuxudan ayılıb, gördü göy ǝmmamǝli, göy atlı bir adam
onun yanında durub.
Göy atlı dedi:
- Abbas, bu atın rikabınnan yapış, gözlǝrini dǝ yum! Havaxt desǝm aç,
onda açarsan.
Abbas atın rikabınnan yapışıb, gözlǝrini dǝ bǝrk yumdu. Bir az sonra atlı
dedi:
- Abbas, gözlǝrini aç!
Abbas gözlǝrini açdı, gördü İsfahan şǝhǝrindǝdi. Yanında da heç kǝs
yoxdu. Çox fikirlǝşdi, bilmǝdi hara getsin. Gǝzǝ-gǝzǝ bir çayçıya rast gǝldi. Çayçı
baxıb gördü ki, bu elǝ bir gözǝl oğlandı ki, yemǝ, içmǝ, xǝtti-xalına, gül Camalına
tamaşa elǝ! Özü dǝ qǝrib adamdı. Dedi:
- Oğlan, görürǝm qǝribsǝn. Gǝlsǝn, mǝnim yanımda şǝyird qalasan.
Abbas dedi:
- Qalaram, niyǝ qalmıram.
Bǝli, Abbas çayçıya şǝyird qaldı. Burada üç-dörd gün şǝyirdlik elǝdi. Abbas
çayçıdan bütün ǝhvalatı öyrǝnib bildi ki, hǝlǝ BeCan Gülgǝz Pǝrini İsfahana gǝtirib
çatdırmayıb. Abbas gözlǝmǝyǝ başladı. Bǝli, bir gün, beş gün, bir hǝftǝ, iki hǝftǝ,
düz qırx gün keçdi. Qırx birinCi gün şǝhǝrdǝ şadyanalıq başladı. Abbas baxdı ki,
hamı tamaşaya gedir. Gǝldi çayçının yanına, dedi:
- Əmi, biz dǝ tamaşaya gedǝ bilǝrikmi?
Çayçı dedi:
- Niyǝ gedǝ bilmirik, lap yaxşı gedǝrik. Könlün istǝyirsǝ, dur bu saat
gedǝk.
Çayçı Abbası da götürüb, ala qapının ağzına gǝldi. Bir az gözlǝdilǝr, bir dǝ
gördülǝr ki, kǝCavǝlǝr, budu, gǝlir. BeCan Aşıq Abbası görǝn kimi tanıdı.
- Vǝzir, biz bunu XoCa Yǝqubun quyusuna salıb gǝlmǝdikmi? Bu nǝ tǝhǝr
işdi? Bu quyudan neCǝ çıxdı? Özü dǝ bizdǝn tez gǝlib çatıb.
Abbas onları belǝ mat-mǝhǝttǝl görüb, özünü atdı ortaya, dedi:
- Çox fikir elǝmǝ, BeCan! Pǝri xanımı Şah Abbas üçün gǝtirmǝyin şadlığına
izn ver bir neçǝ söz deyim.
BeCan izn vermǝk istǝmǝdi. Camaat yerbǝyerdǝn qışqırdı:
- Söylǝ, aşıq, söylǝ!
Aldı Aşıq Abbas:
Başına döndüyüm, qurban olduğum,
Endir kǝCavǝni yarı görǝyim.
Ala gözlǝrinǝ heyran olduğum,
Endir kǝCavǝni, yarı görǝyim.
Əmǝn bilǝr lǝblǝrinin qǝndini,
Salmışam boynuma yar kǝmǝndini,
Telli, sarvan, sǝn bilirsǝn fǝndini,
Endir kǝCavǝni, yarı görǝyim.
Mǝn Abbasam, yol üstündǝ duraram,
Gah ağlayıb, gah da boynum buraram,
Sarı sarvan, sana bir ox vuraram,
Endir kǝCavǝni, yarı görǝyim.
Söz tamam oldu. BeCan çayçıdan soruşdu:
- Bu neçǝ vaxtdı buradadı?
Çayçı dedi:
- Qırx gündü ki, mana şǝyirddi.
BeCan bu işǝ mat-mǝǝttǝl qaldı. Tez özünü Şah Abbasın hüzuruna yetirdi.
Ədǝb salamını yerinǝ yetirǝnnǝn sonra dedi:
- Qibleyi-alǝm sağ olsun, sana bir sözüm var. Əgǝr izn versǝn deyǝrǝm.
Şah dedi:
- İzndi, de!
BeCan dedi:
- Şah sağ olsun, qız gǝlib, anCaq nişanlısı da gǝlib.
Şah Abbas dedi:
- BeCan, bu nǝ sözdü? NeCǝ nişanlı?
BeCan dedi:
- Şah sağ olsun, Pǝrinin Abbas adlı bir nişanlısı var. O bizim dalımıza
düşüb XoCa Yǝqubun quyusunun başına gǝlmişdi. Biz onu quyuya saldıq. Ağzına
da elǝ bir daş qoyduq ki, qırx adam götürǝ bilmǝzdi. İndi gǝlib burada görürǝm
ki, Abbas çayçının yanında şǝyirddi. Özü dǝ qırx gündü buradadı.
Şah ǝmr elǝdi Abbas ilǝ çayçını onun hüzuruna gǝtirdilǝr. Şah xǝbǝr aldı:
- Aşıq, bunlar sǝni XoCa Yǝqubun quyusuna salmışdılar, bǝs nǝ Cür olub
ki, orada ölmǝyib niCat tapmısan?
Abbas dedi:
- Şah, dilimlǝ desǝm, dilim quruyar. İzn ver, sazla deyim.
Şah Abbas izn verdi. Aşıq Abbas sazı sinǝsinǝ basıb, görǝk nǝ dedi:
Qalmışdım qǝri-zǝmindǝ,
Guşimǝ bir nida gǝldi.
Oyandım xab-qǝflǝtdǝn,
Mǝhǝmmǝd Mustafa gǝldi.
Dǝrin dǝryaya dalmışdım,
Konlu zülmata salmışdım,
Hamıdan dalda qalmışdım,
Dada İmamzada gǝldi.
Özüm doğru, sözüm düzdü,
Bǝdǝn birdi, yara yüzdü,
Abbas, üzün nurlu üzdü,
Cǝbrayıldan sǝda gǝldi.
Şah Abbas qǝzǝblǝnib dedi:
- Ədǝ, nǝ Mǝhǝmmǝd Mustafa, nǝ İmamzada, nǝ Cǝbrayıl? Sǝn nǝ
danışırsan? Sǝni bu saat içi zǝhǝrnǝn dolu quyuya salım, qoy dediklǝrin gǝlib
qurtarsın, görǝk nǝ Cür qurtaraCaqlar.
Bu tǝdbir Sarı QoCa ilǝ BeCana çox xoş gǝldi. Yerbǝyerdǝn dedilǝr:
- Şah sağ olsun, tǝdbirin çox gözǝl tǝdbirdi. Əmr et, ǝmǝl elǝsinlǝr.
Bunların bu hǝrǝkǝtlǝri Aşıq Abbası yandırdı. Sazını döşünǝ basıb dedi:
Şeytan qalib olub, şeytǝnǝt artsa,
Dǝyǝr bir-birinǝ kǝC adam oğlu.
Bütün dünya haq yolunda düz olsa,
Qoymaz düzǝlmǝyǝ biC, adam oğlu.
Bir söz deyim sǝnǝ, qǝzǝbǝ dolma!
Namǝrdin ǝlinnǝn heç badǝ alma!
Seyrağıb adamla oturub-durma!
Bir gün elǝr sǝni puç, adam oğlu!
Abbas deyǝr: Cism nǝdi, Can nǝdi,
Ərǝsǝtdǝ gedǝ nǝdi, xan nǝdi,
Zülmkar padşaha din, iman nǝdi,
Qoyubsan küfrnǝn taC, adam oğlu!
Aşıq Abbasın bu sözlǝri Şah Abbasın qǝzǝbini daha da artırdı. Ağzı
köpüklǝndi. O saat hökm elǝdi, Aşıq Abbası zǝhǝrlǝ dolu olan bir quyunun içinǝ
saldılar. Çayçı Abbasın paltarını, sazını götürüb ağlaya-ağlaya evinǝ getmǝkdǝ
olsun, indi eşit Pǝri xanımnan.
Pǝri xanım başına-gözünǝ döydü, göz yaşını tökdü. Özünü öldürmǝk
istǝdi. Şah Abbas onu hǝrǝmxanasına göndǝrdi. Elǝ bil Pǝri zindana düşdü.
Axşam oldu, Şah Abbas durub Pǝrinin yanına getdi. Pǝrinin gözǝlliyi Şah Abbası
heyran elǝmişdi. Baxdı ki, Pǝrlam doğrudan da heç bunun ǝlinǝ su tökmǝyǝ dǝ
yaramaz. Şah Pǝri xanıma yaxınlaşmaq istǝdi. Pǝri dedi:
- Mǝnim sevgilimi zǝhǝr quyusuna atıb öldürdün, bu öz yerindǝ, anCaq
onun qırxı çıxmamış, mǝnǝ sǝmt gǝlsǝn özümü öldürǝCǝyǝm.
Şah Abbas gördü xeyr, ǝmǝl elǝyǝsi iş deyil, ona ǝl vursa özünü öldürǝCǝk,
ipǝ-sapa yatan adam deyil. Odu ki, razı oldu.
Bunlar burada qalsın, sizǝ xǝbǝri verim Mǝhǝmmǝd bǝydǝn.
Mǝhǝmmǝd bǝy sǝfǝrdǝn evlǝrinǝ gǝlib gördü nǝ Abbas var, nǝ Pǝri xanım.
Anası bütün ǝhvalatı, mǝn sizǝ nağıl elǝdiyim kimi, ona nağıl elǝdi. Mǝhǝmmǝd
bǝy çox qǝmlǝndi. Bildi ki, baCısını İsfahana Şah Abbasın hǝrǝmxanasına
aparıblar, Abbas da onun dalınCa gedib, özü dǝ Şah Abbas Aşıq Abbası
öldürǝCǝk. Üç adam çağırtdırdı, biri ǝrǝb, biri fars, biri dǝ türk. Onlara dedi:
- Qoçaqlarım, İsfahana gedǝrsiz. Aşıq Abbasın öldü-qaldısını öyrǝnǝrsiz,
qayıdıb mǝnǝ xǝbǝr verǝrsiz. Şah Abbasa qonaq olub dǝyǝrsiz bizǝ elǝ aşıq
lazımdı ki, üç dildǝ söz deyǝ bilsin: ǝrǝbCǝ, farsCa, türkCǝ. Bunu Abbasdan başqa
dünyada heç kǝs baCarmaz. Onda Abbasın öldü-qaldısını şah sizǝ deyǝCǝk.
Mǝhǝmmǝd bǝy bunlara çoxlu pul verib, yola saldı. Bunlar yola düşüb,
İsfahana tǝrǝf getmǝyin binasın qoydular. Mǝnzilbǝmǝnzil, teyyi-mǝnazil, az
getdilǝr, üz getdilǝr, gedib İsfahana çıxdılar. Uzaq ölkǝ qasidi kimi. Şah Abbasın
yanına gedib, xidmǝt mǝqamında dayandılar. Şah Abbas onlardan soruşdu:
- Nǝ mǝqsǝdǝ gǝlmisiniz?
Qasidlǝr dedilǝr:
- Şah sağ olsun, bizim ölkǝdǝ yaşayan ǝhali üç dildǝ danışır: ǝrǝbCǝ,
farsCa, türkCǝ. Bizim padşahımız oğluna toy elǝyir. Ona üç dildǝ oxuya bilǝn aşıq
lazımdı. Deyirlǝr Tǝbrizdǝn bura Abbas adlı bir aşıq gǝlib, o bilir. Onun üçün
gǝlmişik.
Padşah dedi:
- Bizim ölkǝdǝ ǝrǝbCǝ, farsCa, türkCǝ oxuya bilǝn aşıq yoxdu. O, dediyin
Abbas da zǝhǝr quyusuna düşüb ölüb.
Qonaqlar çayçıya rast gǝlib, ona qonaq oldular.
Çayçı bunlara çox hörmǝt-izzǝt elǝdikdǝn sonra soruşdu.
- Qonaqlar, ayıb olmasın soruşmaq, deyin görüm, siz bura niyǝ gǝlmisiniz?
Dedilǝr:
- Bizim Aşıq Abbas adlı bir adamımız itib. Onu axtarırıq.
Çayçı dedi:
- Aşıq Abbas elǝ mǝnim evimdǝ olurdu. Şah Abbas onu zǝhǝr quyusuna
atıb öldürtdü.
Qonaqlar dedilǝr.
- O zǝhǝr quyusunun yerini bilirsǝnmi?
Çayçı dedi:
- Bilirǝm, anCaq oraya heç kǝs gedǝ bilmǝz.
Qonaqlar dedilǝr:
- Sana bir kağız yazıb versǝk Gülgǝz Pǝriyǝ çatdıra bilǝrsǝnmi?
Çayçı dedi:
- Çatdıra bilǝrǝm.
Qonaqlar bir kağız yazıb, çayçı ilǝ Pǝri xanıma göndǝrdilǝr ki, bilsin görǝk
Aşıq Abbas ölüb, yoxsa hǝlǝ sağdı. Çayçı kağızı Pǝri xanıma aparmaqda olsun,
qulluğunuza Pǝri xanımnan xǝbǝr verim.
Pǝri xanımın yanında Bǝyim adlı bir imanlı qarı var idi. Bu qarı çox rǝhmdil
bir arvad idi. Pǝri xanım hǝmişǝ sözünü ona söylǝyib, sirrini ona deyǝrdi. O da
Pǝri xanıma ǝlinnǝn gǝlǝn kömǝyi elǝrdi. Pǝri xanım Bǝyim qarı ilǝ oturub söhbǝt
elǝyirdi, bu vaxt çayçı kağızı gǝtirib ona verdi. Pǝri xanım qarını götürüb, gǝzmǝk
bǝhanǝsilǝ quyunun başına gǝldi. İndi eşit Abbasdan.
Abbas ölmǝmişdi. Qeybdǝn quyuda olan zǝhǝr gülaba, Abbasın yeri dǝ
zǝrrin otağa dönmüşdü. Abbas gülab içindǝ oturub, fikir dǝryasına batmışdı,
birdǝn Gülgǝz Pǝrinin bir damla göz yaşı onun üzünǝ düşdü. Abbas dik sıçradı.
Onun Canı tir-tir ǝsdi, bu damla suyun yar gözünün yaşı olduğunu hiss etdi. O
saat üzünü yuxarıya tutub, görǝk nǝ dedi:
Başına döndüyüm ala göz Pǝri,
Gahdan ağla, gahdan yada sal mǝni!
Qara bağrım şan-şan oldu, dǝlindi,
Gahdan ağla, gahdan yada sal mǝni!
Bağman oldum, bağım tǝğayır oldu,
Gözüm gördü, ağlım tağayir oldu,
Xoryat ǝli dǝydi, toğ ayır oldu,
Gahdan ağla, gahdan yada sal mǝni!
Mǝn sana Can dedim, sǝn dǝ mana Can,
Alış eşq oduna, mǝnim kimi yan,
Adım Aşıq Abbas, yerim Tifarqan,
Gahdan ağla, gahdan yada sal mǝni!
Bǝyim qarı baxdı ki, Abbas sağdı, Pǝrinin gǝlmǝyini dǝ bildi. İndi ǝgǝr Pǝri
dǝ başlayıb onunla danışsa, eşidib bilǝn olar, işin içindǝn iş çıxar. Odu ki, Pǝrini
danışmağa qoymayıb dedi:
- Qızım, Abbasın sağlığını ki, bildin, bǝsdi. Tay burada durmaq olmaz.
Abbası orada saxlayan saxlayır. Bilib, gǝlǝrlǝr, Abbası da öldürǝrlǝr, bizi dǝ. Gǝl
çıxaq gedǝk!
Pǝri baxdı ki, Bǝyim qarı ağıllı söz deyir. Durub onunla evǝ gǝldi. Sonra
Bǝyim qarını göndǝrdi ki, gedib ǝhvalatı çayçıya xǝbǝr versin.
Bǝyim qarı özünü tez çayçının evinǝ yetirib dedi:
- Adamlara xǝbǝr ver ki, Abbas hǝlǝ sağ-salamatdı.
Adamlar bu xǝbǝrdǝn çox şad oldular, anCaq nǝ qǝdǝr elǝdilǝr,
çalışdılarsa, özlǝrini quyunun başına sala bilmǝdilǝr. Axırda naǝlaC qalıb,
Mǝhǝmmǝd bǝyǝ xǝbǝr vermǝk üçün geri, yola düşdülǝr.
Aşıq Abbas üçün quyuda bir saat bir il keçirdi. Günlǝrin bir günü öz-özünǝ
dedi:
- Yaxşı, mǝn bu quyunun içǝrisindǝ hǝmişǝ qalım, nǝ olsun? Axı mǝnim
sevgilim şah Abbasın ǝlindǝ qalıb. Mǝnim yolumu gözlǝyir. Mǝn onu şah Abbasın
ǝlinnǝn qurtarmalıyam.
Dǝrd yenǝ dǝ Abbası götürdü. Sazı sinǝsinǝ basıb, görǝk nǝ dedi:
Xaliqi lǝm-yǝzǝl, vahidi-yekta,
Salma nǝzǝrindǝn, ay ağa, haray!..
Mǝn ki, qovruluram tǝ`nǝ sözüynǝn,
Pǝrvanǝ tǝk yandım, a yağa, haray!..
Başına döndüyüm ala yapışır,
Zǝr-zǝrbab geyinib, ala yapışır,
Mǝrdin qaydasıdı-ǝlǝ yapışır,
Seyrağıb ǝl atar ayağa, haray!..
Kǝ`bǝdǝn gǝlǝnin bu müşk gülünǝ,
Bülbül, ǝhvalını demiş gülünǝ,
Şikǝstǝ Abbasın bu müşkülünǝ,
Sǝn özün yet dada, ay ağa, haray!..
Abbas sözün qurtaran kimi bir sǝs gǝldi. Qeybdǝn ona dedilǝr:
- Abbas, fikir elǝmǝ! Gözlǝrini yum! Sǝni zǝhǝr içindǝ bǝslǝyǝn, sǝnǝ niCat
da verǝCǝk.
Abbas gözünü yumdu. Bir vaxt gözünü açıb, özünü Pǝri xanımın bağının
qabağında gördü. Gözünü dörd tǝrǝfǝ gǝzdirib gördü ki, Pǝri xanım eyvanda
dayanıb. Pǝri xanım da Abbası görüb güldü. Pǝri xanımın gülmǝyi Abbasa
toxundu. Öz-özünǝ dedi: ey dadi-bidad, yǝqin Pǝri xanım mǝnnǝn üz döndǝrib.
Mǝnim bu hala düşmǝyimǝ gülür. Yǝqin ki, o, şah Abbasın fǝnd-felinǝ uyub. Sazı
sinǝsinǝ basıb dedi:
Nǝ gülürsǝn, mǝnim kimi gülünCǝ,
Sǝn mama gülünCǝ, dǝrdǝ gül, Pǝri!
Alişan otaqda, zǝrnişan bağda
Süsǝni, sünbülü dǝr dǝ, gül, Pǝri!
Bir zaman gǝzirdik Tǝbrizdǝ bağı.
Sinǝmǝ çǝkirsǝn dağ üstdǝn dağı,
Bǝnd edibsǝn mǝnim kimi dustağı,
Sǝn mǝni qoyubsan darda, gül, Pǝri!
Abbas gǝtirildi dar ayağına,
O qulaş qolların sal ayağına,
Qanınnan xına yax ǝl-ayağına,
İndi mǝnim kimi mǝrdǝ gül, Pǝri!
Pǝri xanım baxdı ki, gülmǝyi Abbasın keyfinǝ toxunub. Tez Abbasın yanına
gǝldi. İki aşiq-mǝ`şuq bir-birinin boynuna sarıldılar. Pǝri xanım dedi:
- Abbas, mǝn sǝnin salamat qurtarmağına sevinib gülürdüm. Sǝn niyǝ
inCidin?
Abbas dedi:
- Elǝ bildim ki, rǝqibǝ uyub, mǝni tǝrk elǝmisǝn.
Gülgǝz Pǝri dedi:
- Ağlına ayrı şey gǝlmǝsin. Mǝn sǝnnǝn dönmǝrǝm. AnCaq qorxuram gǝlib
bizi burada görǝlǝr. Gǝl tez buradan çıxıb gedǝk!
Abbas dedi:
- Pǝri, qadan alım, bir neçǝ tapşırığım var, qoy deyim, sonra get! Ölüm
itimdi, bǝlkǝ sonra heç görüşmǝdik.
Bunu deyib Abbas sazı döşünǝ basdı:
Başına döndüyüm, a Gülgǝz Pǝri,
Əmǝrlǝr dilini, aman, ǝl aman!..
Badi-sǝba mǝnlǝ yaman yağıdı,
Dağıdar telini, aman, ǝl aman!..
Kǝsmǝ ala gözün siyah sürmǝsin,
Seyrağıblar qönçǝ gülün dǝrmǝsin,
Pünhan danış, bǝdnǝzǝrlǝr görmǝsin,
Kǝsǝrlǝr dilini, aman, ǝl aman!..
Hǝrdǝn sǝn Abbası yada salanda,
Dindirib, söylǝyib, konlun alanda,
Əbrişim saçların sǝCdǝ qılanda,
İnCidir belini, aman, ǝl aman!..
Gülgǝz Pǝri dedi:
- Abbas. heç qorxma! Yel dǝ olub yanımnan ötǝ bilmǝzlǝr. Mǝn sǝninǝm,
sǝn dǝ mǝnim.
Abbas ilǝ Gülgǝz Pǝri bir-birindǝn ayrıldılar. Abbas tez çayçının evinǝ gǝldi.
Çayçı onun üzünnǝn gözünnǝn öpüb, salamat qalmağına çox sevindi. Abbas
Tǝbrizdǝn ǝhval soruşdu. Çayçı Tǝbrizdǝn gǝlǝn adamların ǝhvalatını ona söylǝdi.
Çayçı Abbasa faxir libas geyindirib hamama apardı, qaytarıb evinǝ gǝtirdi. Dedi:
- Abbas, heç bir yana çıxma! Şah adamları sǝni görǝrlǝr, genǝ tutarlar.
Bǝli, bir neçǝ gün dǝ belǝ gǝldi, keçdi. Abbas çayçının evindǝ yedi, içdi,
istirahǝt elǝdi.
Günlǝrin bir günündǝ Abbas özü-özünǝ dedi: Ey dadi-bidad! Mǝn burada
niyǝ oturmuşam? Gedim Gülgǝz Pǝrinin bağının yanına, bǝlkǝ onu gördüm.
Abbas özünü Pǝri xanımın bağının yanına saldı, baxdı ki, Gülgǝz Pǝri bir
dǝstǝ qız ilǝ bahar bağında seyrǝ çıxıb. Abbas bunu görǝndǝ sazı sinǝsinǝ basdı,
dedi:
Yar geyinib yaşılınnan, alınnan,
Elǝ bildim sonam bu, sudan gǝlir.
Mücgan atdı, dǝydi, keçdi sinǝmnǝn,
O Cadu qǝmzǝlǝr busudan gǝlir.
Örtübǝn başına şalı-zǝr, gǝzǝr,
Abıdan nimtǝnǝ, qızıl düymǝlǝr,
Yaraşır belinǝ zǝrbafdan kǝmǝr,
Çǝpkǝnli, çarqatlı ağ bǝdǝn gǝlir.
Abbasam, çǝkǝrǝm aman-amana,
Nǝ ola yetǝydi ǝlim Canana,
Qoynu içi dönüb taza bostana,
Sǝrxoş sevdiCiyim bu sudan gǝlir.
Pǝri xanım Abbasın sǝsini eşidib, çox şad oldu. Amma elǝ bu dǝqiqǝdǝ Dǝli
BeCan çıxıb onu gördü. Aman vermǝyib tutdu, bir baş Şah Abbasın yanına gǝtirdi.
Şah Abbas çox tǝǝCCüb elǝdi, dedi:
- Abbas, bu neCǝ oldu ki, o zǝhǝr quyusunun içindǝ sǝn parçalanıb
ölmǝdin? Axı o zǝhǝr elǝ zǝhǝrdi ki, onun içǝrisindǝ bir dǝqiqǝ dayanmaq
olmazdı. Bu nǝ sirdi?
Aşıq Abbas dedi:
- Şah, iCazǝ ver, sazla deyim.
Şah iCazǝ verdi.
Aldı Aşıq Abbas, dedi:
Onun kimi şahi-xuban sevǝnin,
Nǝ dǝrdi var, qala qǝmlǝr içindǝ?
Gözǝl şahın üzün görǝn çürümǝz
Yüz il qalsa elǝ nǝmlǝr içindǝ.
Əmib, ǝmib lǝblǝrinnǝn qanaram,
Elǝ bilmǝ, ölsǝm, yardan dönǝrǝm,
Gündüz odlanaram, geCǝ yanaram,
Yarı görüb namǝhrǝmlǝr içindǝ.
Şah Abbas BeCana dedi:
- BeCan, bunun yarının yanına kim getmişdi ki, bu belǝ danışır?
BeCan dedi:
- Şah sağ olsun, Sarı XoCadan başqa onun yanına kimsǝ gedǝ bilmǝz.
Şah Abbas dedi:
- Abbas, Sarı XoCa anadan doğma xonsadı. O hǝmişǝ arvadlar içǝrisindǝ
olur. Onu bil ki, bu vaxta kimi Pǝri xanımın yanına heç kǝs getmǝyib. O sǝnin
yasını saxlayır. İkinCisinǝ qalan yerdǝ, Pǝri xanımın sana nǝ dǝxli var? Namǝhrǝm
yanına gǝldi, gǝlmǝdi.
Aşıq Abbas dedi:
- Şah, gerisinǝ qulaq as!
Əzǝldǝn Abbasın sahibi sǝnsǝn,
Hökmi-Süleymansan, tǝxti-rǝvansan,
Sǝrdari-ǝ`zǝmsǝn, kökǝb-nişinsǝn,
Mǝlakǝsǝn münǝvvǝrlǝr içindǝ.
Aşıq Abbasın bu sözlǝri Şah Abbasın xoşuna gǝlmǝdi. Abbası yanından
qovdurdu. O gedǝndǝn sonra BeCanı çağırıb dedi:
- BeCan, nǝ olur-olsun, mǝn bu geCǝ Aşıq Abbası öldürmǝliyǝm. Axırı bu
bizǝ ǝngǝl olaCaq.
Sonra da Sarı XoCanı çağırıb dedi:
- XoCa, evǝ ǝlvan fǝrş döşǝrsǝn. Altına da ağzı yuxarı zǝhǝrli almas
qılınClar qoyarsan. Abbas gǝlib keçǝndǝ parçalanıb ölǝr. Şǝr demǝsǝn, xeyir
gǝlmǝz. İşdi, elǝ ki, ölmǝdi, keçdi, onda bir almaya süleymani zǝhǝr daxil edib
verǝrsǝn, ölüb, başımızdan rǝdd olub gedǝr.
Sarı XoCa şahın ǝmrini yerinǝ yetirdi, tapşırdıqlarını düzǝltdi.
Bǝli, axşam oldu, Abbası toy-nağara ilǝ döşǝnmiş evǝ apardılar.
BeCan Abbasa dedi:
- Abbas, şah ǝmridi, gir bu ǝttarxanaya, kefin nǝ istǝyir lǝ`li-göhǝrdǝn
götür, sonra mǝClis başlarıq.
MǝClis qurtarandan sonra da sǝnin toyunu buradaCa edǝCǝyik.
Abbas evǝ qǝdǝm basmayıb, qapıda dayandı, dedi:
- BeCan, qoy bir neçǝ söz deyim, sonra içǝri girim.
Aldı, görǝk nǝ dedi:
Əttar dükanında bir molla gördüm,
Tutubdu dǝstindǝ varağını gör!
Aldı Cavabımdan, Cavab anladı,
Döndǝrdi, mǝ`nanın var, ağını gör!
Abbas sözünü qurtaran kimi, almas qılınClar hamısı yastısına yerǝ düşdü.
Abbas onların üstündǝn keçib evǝ girdi, mollanın yanına getdi. Molla ona dil-ağız
elǝyib, bir alma uzatdı, dedi:
- Abbas, bu almanı şah veribdi, al, ye! Sonra toyunu edǝCǝyik.
Abbas dedi:
- Molla, bir bǝnd söylǝyim, sonra.
Aldı Abbas:
Bitib dost bağında Canım alması,
Dǝrmǝ, kamil deyil, Canım, alması.
NeCǝ qǝbul elǝr Canım alması,
Doğram-doğram eylǝr, var, ağını gör!
Pǝri xanım da yuxarıdan baxırdı. O, Abbasın işin içinnǝn ustalıqla
çıxmağına sevindi.
Başını bulayıb gülmǝk istǝyǝndǝ qulağındakı sırğanın sǝsi otağa düşdü.
Sǝsi Abbasın qulağı çaldı. Dedi:
Mǝnim yarım qaş oynadar, baş bular,
Göz süzdürǝr, dil tǝrpǝdǝr, baş bular,
Qiblǝgahım başım üstdǝn baş bular,
Tez azdı, sırğanın var ağını gör!
Padşah baxdı ki, Abbas qılınCları da bildi, almanı da. ÜçünCünü dǝ
yoxlamaq istǝdi, dedi:
- Gedin, görün Pǝri xanımın sırğası sǝslǝnibdimi?
Bir adam gedib, Pǝri xanımdan soruşdu vǝ geri qayıdıb, padşaha dedi:
- Qibleyi-alǝm, doğru deyir. Pǝri xanım başını tǝrpǝdib, sırğa sǝslǝnib.
Şah Abbas işi belǝ görǝndǝ çağırdı BeCan ilǝ Sarı XoCanı.
- Deyin görüm, nǝ tǝdbiriniz var?
Sarı XoCa ilǝ BeCan Pǝri xanımın paltarını bir dul ifritǝ qarıya geydirib,
öyrǝtdilǝr ki, Pǝri adı ilǝ içǝri girib, gedib şahın ǝtǝyinnǝn tutsun, desin: «Mǝn
Abbası istǝmirǝm, sǝni istǝyirǝm». Bu tǝdbiri hazırladılar, sonra girib dedilǝr:
- Şah sağ olsun, biz belǝ mǝslǝhǝt görürük ki, bu barǝdǝ Pǝri xanımın
özünün fikrini bilǝk, görǝk o kimǝ getmǝk istǝyir. Şah Abbasa, ya Aşıq Abbasa?
Hamı bu mǝslǝhǝti bǝyǝndi. BeCan ilǝ Sarı XoCa Pǝrinin paltarını geyinmiş
qarını içǝri saldılar. Qarı düz gedib Şah Abbasın ǝtǝyinnǝn tutdu ki:
- Mǝn Şah Abbasa getmǝk istǝyirǝm.
Aşıq Abbas mǝsǝlǝni başa düşdü.
Sazı döşünǝ basıb dedi:
Ay ağalar, gǝlin sizǝ söylǝyim,
Ala qarğa şux tǝrlanı bǝyǝnmǝz.
Oğullar atanı, qızlar ananı,
Gǝlinlǝr dǝ qaynananı bǝyǝnmǝz.
Adam var ki, getmǝyǝsǝn işinǝ,
Adam var ki, dolanasan başına,
Adam var ki, ayran tapmır aşına,
Dindirǝrsǝn yağlı nanı bǝyǝnmǝz.
Adam var ǝyninǝ geyinir dǝri,
Adam var dünyada gǝzir sǝrsǝri,
Adam var mǝrfǝtdǝn yoxdu xǝbǝri,
Dindirǝrsǝn yol-ǝrkanı bǝyǝnmǝz.
Adam var çöllǝri gǝzǝr kǝllahı,
Adam var tanımaz o bir allahı,
Adam var ki, bilmǝz o, bismillahı,
Adam var ki, yol-ǝrkanı bǝyǝnmǝz.
Adam var dolanar sǝhranı, düzü,
Adam var düşürǝr külli-nǝrgizi,
Adam var geymǝyǝ tapılmaz bezi,
Adam var, al geyǝr, şalı bǝyǝnmǝz.
Adam var çox işlǝr eylǝr irada,
Adam var ki, yetǝ bilmǝz murada,
Adam var ki, çörǝk tapmaz dünyada,
Adam var yağ yeyǝr, balı bǝyǝnmǝz.
Adam var ki, adamların naxşıdı,
Adam var ki, anlamazdı, naşıdı,
Adam var ki, heyvan ondan yaxşıdı,
Dindirǝrsǝn heç insanı bǝyǝnmǝz.
Adam var dǝstinǝ verǝsǝn güllǝr,
Adam var gözünǝ çǝkǝsǝn millǝr,
Tifarqanlı Abbas, başına küllǝr,
Nǝ günǝ qalmısan, qarı bǝyǝnmǝz.
Bu kǝlǝk dǝ baş tutmadı. Aşıq Abbas bunu da bildi. Şah qǝzǝblǝnib, Cǝlladı
çağırdı. Cǝllad hazır olub dedi:
- Şah sağ olsun, qolum qüvvǝtli, qılınCım kǝskin, kimi istǝyirsǝn, boğazını
CüCǝ boğazı kimi üzüm.
Şah Abbas dedi:
- Bu aşığı aparıb dar ağaCından asarsan
Cǝllad Aşıq Abbası yaxalayıb, dar ağaCının dibinǝ apardı. Aşıq gördü ölüm
zamanıdı, ǝli yarından üzülür, üzünü Cǝllada tutub dedi:
- Cǝllad, qoy bir neçǝ sözüm var, deyim, sonra kǝndiri boğazıma keçir.
Sazı sinǝsinǝ basıb, görǝk nǝ dedi:
Durum dolanım başına,
Ala gözlü yar, gedirǝm.
Ölsǝm, boyuna sadağa,
Qalsam, intizar gedirǝm.
Mǝrd ilǝ eylǝ ülfǝti,
Çǝkmǝ namǝrddǝn minnǝti,
Bülbül kimi gül hǝsrǝti,
Qışı, yazı, zar gedirǝm.
Abbas deyǝr: gül fǝslidi,
Bundan artıq dǝrd hansıdı?
Ayrılığın vǝ`dǝsidi,
Gǝl könlümü al, gedirǝm.
Pǝri xanım kǝnardan baxıb, göz yaşını ab-leysan kimi tökürdü. Abbas sözü
qurtaran kimi Pǝri on iki hörük pǝrişan saçından bir tel ayırıb, sinǝsinin arasına
basdı, inCǝ barmaqlarını tǝzǝnǝ elǝyib, görǝk nǝ dedi:
Başına döndüyüm gül üzlü Cavan
Halal-hümmǝt eylǝ, gǝl, onnan ayrıl!
Bilmǝz idim belǝ hiCran dǝrdini,
Lütf elǝ, üzümǝ gül, onnan ayrıl!
Qasid gǝldi, qǝsdǝn xǝbǝr gǝtirdi,
Əlif olan qǝddim dala yetirdi,
Axdı çeşmim yaşı, üzüm götürdü,
Eynim adaların bil, onnan ayrıl!
Eşqin ataşıdı sinǝmdǝ dǝftǝr,
GeCǝ-gündüz sǝnsǝn dilimdǝ ǝzbǝr,
Sǝn ol bu Pǝriyǝ buta verǝnlǝr,
Qolunu boynuma sal, onnan ayrıl!
Gülgǝz Pǝri sözünü qurtarıb, özünü Abbasın üstünǝ atdı. Onun boynuna
sarılıb dedi:
- Mǝn bunnan ayrılmayaCağam. Mǝni dǝ bununla öldürün!
Abbas bir özünǝ baxdı, bir boynuna sarılmış Pǝriyǝ baxdı, bir dǝ dönüb dar
ağaCına, Cǝllada baxdı, ürǝyi qubar elǝdi. Tǝklik, kimsǝsizlik ona ǝsǝr elǝdi. Eli,
yurdu, adamları yadına düşdü. Mǝhǝmmǝd bǝy onun gözünün qabağına gǝldi.
Sazı sinǝsinǝ basıb dedi:
Başına döndüyüm, qurban olduğum,
Hara getdi baxtı qara, gǝlmǝdi?
Bülbül uydu, soldu gülün yarpağı,
Qismǝt oldu qönçǝ xara, gǝlmǝdi.
Şah hökmüylǝ xan üstünǝ xan getdi,
Ağla didǝm, yaş yerinǝ qan getdi,
Qol boşaldı, dil dolaşdı, Can getdi,
Axır apardılar dara, gǝlmǝdi.
Abbas deyǝr: bu ad yaman ad oldu,
Cismim ataş, qoynum dolu od oldu.
Mǝn dost dedim, dostlar mǝnnǝn yad oldu,
İndi uzaq düşdü ara, gǝlmǝdi.
İndi bunlar burada qalsın, sǝnǝ kimdǝn deyim, Şah Abbasdan.
Şah Abbas vǝzir-vǝkili çağırıb dedi:
- Abbas haqq aşığıdı, onun sevgilisini ǝlinnǝn alsaq bǝlaya düşǝrik. Bütün
sınaqlardan çıxdı. Onu öldürmǝyib, Pǝrini özünǝ verirǝm, nǝ deyirsiniz?
Dedilǝr:
- Şah sağ olsun, hamımız razıyıq. Aşığı inCitmǝk olmaz.
Şah ǝmr elǝdi, Abbası gǝtirdilǝr. Şah Abbas ona dedi:
- Aşıq, sevgilini özünǝ verirǝm. Ya bizim ölkǝdǝ qal, ya da öz ölkǝnǝ get.
Aşıq Abbas dedi:
- Şah. mǝrhǝmǝtin artıq olsun, Pǝrini mǝnǝ buta verǝn hǝmişǝ
kömǝyimizdǝdi. İzn ver, biz gedǝk.
Şah ǝmr elǝdi, Gülgǝz Pǝrini çağırdılar. Gülgǝz Pǝri Abbasa tǝrǝf gǝlǝndǝ
Abbas elǝ bildi mǝClisǝ yeni gün doğdu. Özü dǝ bu elǝ gündü ki, ǝsl günü batil
elǝyir. Abbas quş kimi pǝrvazlandı, aldı sazı sinǝsinǝ, görǝk nǝ dedi:
Könül, MǝCnun kimi yayın dağlara,
Əyil bu lalǝnin budağınnan öp!
Pǝrvanǝ tǝk dolan yarın başına,
Aralı tellǝrin, qabağınnan öp!
Almaq olmaz nanǝCibin qızını,
Çǝkmǝk olmaz bǝdǝsilin nazını,
O, üzünü, bu üzünü, gözünü,
Dilindǝn, dişindǝn, dodağınnan öp!
Kitabda oxunan sina yaxşıdı,
Seyrağıb gǝrdǝni sına yaxşıdı,
Mǝn dedim: öpmǝyǝ sinǝ yaxşıdı,
Könül ha yalvarır buxağınnan öp!
Bağçalar titrǝşir bardan ötǝri,
Almadan, heyvadan, nardan ötǝri,
Abbas, ağlayardın yardan ötǝri,
Dur Şahi-mǝrdanın ayağınnan öp!
Şah Abbas ǝmr elǝdi, kǝCavǝlǝr qoşuldu, adamlar atlandı. Pǝri xanım
kǝCavǝyǝ tǝrǝf gǝldi. Abbas ǝhd elǝmişdi ki, Gülgǝz Pǝriyǝ çatıb onu kǝCavǝyǝ
mindirǝndǝ onun üzǝngisini özü basıb ata mindirsin. Odu ki, Pǝrini kǝCavǝyǝ
tǝrǝf gedǝn görüb, sazı basdı döşünǝ, dedi:
Qurban olum sinǝndǝki turunCa,
Yetir sǝn dǝstimi damana, Gülgǝz!
Ay tǝk şö`lǝ salıb ayna qabağın,
Əbruların bǝnzǝr kamana, Gülgǝz!
Dedim: xanım, sallan gedǝk bu bağa!
Gör neCǝ sarmaşıb budaq-budağa,
Üz sürtüm üzünǝ, dodaq-dodağa,
Könül bu qǝflǝtdǝn oyana, Gülgǝz!
Basım rikabını, Gülgǝzim, atdan!
Sǝn mǝni qurtardın alovdan, oddan.
Oyatdın Abbası xabi-qǝflǝtdǝn,
Tovuz kimi silkin bu yana, Gülgǝz!
Abbas sözünü qurtarıb Gülgǝz Pǝrinin rikabını basıb, ata mindirdi. Elǝ bu
zaman Mǝhǝmmǝd bǝy dǝ gǝlib çıxdı. Öpüşüb görüşǝnnǝn sonra yola düşüb,
Tǝbriz şǝhǝrinǝ gǝldilǝr. Mǝhǝmmǝd bǝy ǝmr elǝdi ki, şǝhǝri çil-çırağban elǝdilǝr.
Abbasla Gülgǝz Pǝriyǝ qırx gün, qırx geCǝ toy elǝyib, şadyanalıq keçirdilǝr.
Abbas Mǝhǝmmǝd bǝyǝ dedi:
- Sǝn öz baCının toyunu elǝdin. AnCaq mǝnim dǝ anam var; baCım var, izn
ver, mǝn dǝ gedib Tifarqanda özümǝ toy elǝyim.
Mǝhǝmmǝd bǝy ǝmr elǝdi, bir dǝstǝ at hazır oldu. Hamı atlandı. Gülgǝz
Pǝri ilǝ Aşıq Abbası Tifarqana gǝtirdilǝr. Abbas anası, baCısı ilǝ görüşdü. Burada
tǝzǝdǝn bunlara qırx gün, qırx geCǝ toy elǝdilǝr.
Ustad bir aşıq toyun axırında bu duvaqqapmanı oxudu:
Göz gördü, könül sevdi,
Sǝn tuti-zǝbanı şirin.
Gǝzǝrlǝr, yoxdur tayın,
Hǝlǝb, İsfǝhanı, şirin!
Görmüşǝm çox mahalı,
Barabarın hanı, şirin?
Bülbülǝm gül eşqindǝn
Çǝkirǝm fǝğanı, şirin!
Ahu fǝğansan,
Qǝmzǝsi qansan,
Tazǝ Cavansan,
Qaşı kamansan;
Kamandır qaşın,
İnCidir dişin,
Yumrudur döşün,
Xoşdur baxışın.
Xudam sǝnǝ bǝxş eylǝyib
Bu dürlü nişanı şirin!
Gözǝlliyin nişanıdır,
Mayıl oldum mǝh-Camala,
Huri misal, mǝlǝk mǝnzǝr,
Mǝn valehǝm xǝtti-xala.
Gözlǝrin qan piyalǝsi,
Ənnabi lǝblǝr piyala.
Yasǝmǝn tellǝrini
Aşırıbsan qǝddi dala
Siyah tellisǝn,
Tuti dillisǝn.
İnCǝ bellisǝn.
Lǝbi ballısan
Lǝblǝri göhǝr,
Sǝrvi-sǝnubǝr,
Xalları ülkǝr,
Ay tǝzǝ nöbǝr,
Vergilǝn muradımı,
Tez tapın inamı, şirin!
Hǝr tǝrǝfdǝ gileylidir
Sonalar siyah telindǝn.
Tutilǝr avaz alır
O şirin imran dilindǝn.
Ənkǝbut tǝk şan asılıb
Sǝnin o inCǝ dilindǝn.
Yoldaşından gileyliyǝm,
Bir dǝ ki, sǝnin ǝlindǝn,
Yoldaşı ilqarlı gǝlin.
Ağ sinni qarlı gǝlin,
Yenǝ uCu düymǝlǝnib,
Əttar sǝdri parlı gǝlin.
Bir busǝ lütf eylǝ mǝnǝ,
Ay taza nübarlı gǝlin!
Ağ üzündǝn maç,
Telin bir qulaC,
Üz rübǝndin aç,
Vǝsf etsin şair Vǝli
Bu şövkǝti, şanı şirin!
Mǝhǝmmǝd bǝy toydan sonra bir neçǝ gün qalıb, dǝstǝsi ilǝ geri qayıtdı.
Aşıq Abbas Gülgǝz Pǝri ilǝ ölünCǝ Tifarqanda keflǝ, damaqla yaşayıb dövran
keçirdilǝr. Siz dǝ keflǝ, damaqla yaşayıb dövran keçirǝsiniz, mǝddi-muradınıza çatasınız.